Фольклорлық музыка аспаптары
Музыкалық аспаптар фольклордың өзегі ретінде
Қазақ фольклорының ірі салаларының бірі — музыкалық аспаптар және соларға арналған музыкалық шығармалар. Бұл кең арнаны стадиялық сипатына қарай екі бағытта қарастыруға болады: фольклорлық музыкалық аспаптар және халық музыкалық аспаптары.
Фольклорлық аспаптарға археологиялық қазбалардан және көне дәуірдің жазба ескерткіштерінен белгілі саз сырнай, қамыс сырнай, мүйіз сырнай, ұран, үскірік, тастауық, най, сырнай, даңғыра, асатаяқ, кепшік, дабыл, қылқобыз, месқобыз, желқобыз сияқты көптеген көне үлгілер жатады.
Бұл аспаптардың едәуір бөлігі бүгінгі мәдени айналымға Болат Сарыбаевтың ыждаһатты еңбегі арқылы қайта оралды. Өйткені тарихтың тереңінде болғанымен, көне аспаптардың бәрі бірдей кейінгі халық мәдениетінде тұрақты орын ала бермеген.
Сыбызғы, қобыз, домбыра — үзілмеген дәстүр
Музыкалық аспаптардың фольклор аясында пайда болып, архаикалық сатыда қалып қойған түрлері аз емес. Сонымен бірге қазақ халқымен бірге жасасып, оның халық ретінде қалыптасуына игі ықпал еткен тұрақты үлгілер де бар. Солардың ең айқындары — сыбызғы, қобыз және домбыра.
Бүгінде әлемдік этнографияда музыкалық аспаптану дербес зерттеу саласына айналды. Әр дәуірде К. Вертков, Т. С. Вызго, Ф. М. Кароматов, И. Мациевский, Б. Сарыбаев, Б. Ф. Смирнова, З. Славюнас, С. Субаналиев, П. И. Чисталев сияқты ғалымдар әр халықтың аспаптарын терең зерттеп, фольклорлық аспаптардың басты ерекшеліктерін нақтылай түсті.
Фольклорлық аспаптың стадиялық белгілері
И. Мациевский халық аспабының стадиялық белгілерін үш қырынан сипаттайды:
- 1 Эстетикалық қызмет атқаратын музыкалық аспаптар.
- 2 Музыкалық шығарма орындауға бейімделген аспаптар.
- 3 Мұндай мүмкіндіктері жоқ аспаптар.
Зерттеуші бір аспаптың әрі халықтық, әрі кәсіби музыкада қолданылуын жоққа шығармайды. Фольклорлық дәстүрдің тағы бір ерекшелігі — бір музыкалық аспаптың әртүрлі халық мәдениетінде қатар көрініс беруі. Осы себепті бір ел үшін фольклорлық саналатын құрал басқа ел үшін кәсіби аспап болуы әбден мүмкін.
Дыбыс шығару тәсілі бойынша жіктеу
Фольклорлық музыкалық аспаптар дыбыс шығару ерекшеліктеріне қарай жіктеледі. Ертеректе В. Махийон халық аспаптарын «өздігінен дыбыс шығаратын», «мембраналы», «ішекті», «үрмелі» деп бөліп қарастырған. Қазіргі ғылыми айналымда бұл логика үш ірі топқа жинақталып жүр:
Аэрофондар
Үрлеп орындалатын аспаптар: саз сырнай, сыбызғы, керней, желқобыз, месқобыз.
Хордофондар
Шертіп ойналатын ішекті аспаптар: домбыра, шертер, қобыз және т.б.
Идиофондар
Ұрмалы аспаптар: асатаяқ, тайтұяқ, даңғыра, кепшік, дауылпаз және т.б.
Музыкалық аспаптарды әртүрлі ракурста қарастыруға болады: материалдық мәдениет құбылысы ретінде, тарихи-әлеуметтік және ұлттық атрибуциялар ретінде, акустикалық жүйе ретінде. Сондықтан олар тарих, социология, этнография, акустика секілді ғылымдардың тоғысында зерттеледі.
Халықтық аспаптық музыканы фольклордың өзге құбылыстарымен жақындастыратын ортақ қасиеттер: дәстүрлілік, ұжымдық сипат, жазбасыз (ауызша) таралу, тікелей қарым-қатынас арқылы үйретілу. Осыған байланысты шығармалар «тек орындалу үстінде» өмір сүреді.
«Қай халықтың мұрасы?» деген дау және ұқсастықтың екі деңгейі
Белгілі бір аспапты нақты бір халықтың төл мұрасы ретінде тану — фольклортануда көптен бері талқыланып келе жатқан мәселе. Мысалы, шаңқобыз (шаңғыауыз) көптеген түркі және славян халықтарының мәдениетінде кездеседі. «Атлас музыкальных инструментов народов СССР» (1963) еңбегінде шаңқобыз (варган) украин, белорус, орыс, тува, қалмақ, қазақ және басқа да халықтардың төл аспабы ретінде аталады.
Домбыра, тамбур, дутар, комбуз — барлығы да қос ішекті, шертпелі аспаптар тобына жақын. Ал қобыз, гиджак, кеманшы, қияқ — ішекті, ысқышпен орындалатын аспаптар. Ұқсастық болған жерде «қай халыққа телиміз?» деген сұрақ туындайды.
Ұқсастықты түсіндірудің екі тәсілі
- Тарихи-типологиялық деңгей: ұқсас аспаптардың ортақ типтік сипаттарын салыстыру.
- Тарихи-генетикалық деңгей: аспаптардың ортақ түбірден тарағанын дерек арқылы анықтау.
Өзара тарихи-мәдени байланысқа түспеген халықтардағы ұқсас құбылыстарды қоғам дамуының белгілі бір белесінен өткенін көрсететін белгі ретінде түсіндіру қажет. Бұл тұрғыда этнографизм теориясының да ұсынған жүйелері бар; тақырыпқа қатысты көптеген аспаптанушы-ғалымдардың пікірлері жинақталған.
Этнографиялық жіктеу: архаикалықтан ұлттыққа дейін
Музыкатануда аспаптардың тегі туралы түрлі пікір бар. Этнография ғылымының талаптарына сүйенсек, музыкалық аспаптарды архаикалық, фольклорлық, халықтық, ұлттық деп жіктеуге болады. Бұл — этнографиядағы «демос—этнос—халық—ұлт» кезеңдеріне жуықтайтын тәсіл.
Архаикалық аспаптар (демос)
Археологиялық қазба мен көне жазбаларда ұшырасатын көне үлгілер. Мысалы: тайтұяқ, асатаяқ, кепшік.
Фольклорлық аспаптар (этнос)
Тайпалық-этникалық кезеңдерге тән аспаптар. Оларды этникалық тегіне, географиялық аясына, діни наным-сенімдеріне қарап ажырату кездеседі.
Халық аспаптары (халық)
Белгілі бір халықтың музыкалық мәдениетінде кең орын алып, тұрақты репертуармен бекіген аспаптар. Маңызды шарттың бірі — аспап атауы сол халықтың тілі мен ұғым-түсінігі аясында орнығуы.
Ұлттық аспаптар (ұлт)
ХХ ғасыр және одан бергі кезеңдегі жетілдірілген, жүйеленген үлгілер: домбыра-прима, қобыз-прима және т.б. (классикалық-темперациялық құрылымға бейімделген нұсқалар).
Фольклорлық аспаптар көбіне тұрмыс-салт аясында, халық аспаптары тарихи кезеңдерде кең қолданыста, ал ұлттық аспаптар бүгінгі мәдени өмірде белсенді қызмет атқарады. Әрқайсысының өзіндік орындаушылық дәстүрі мен репертуары болады.
Атаулардың мәні: этимология мен семантикаға қарай
Қазақ музыка мәдениетінде фольклорлық аспаптарды жинап, жаңғыртып, жүйелі зерттеген ғалым — Болат Сарыбаев. Оның «Қазақ халқының музыкалық аспаптары» (1980) еңбегінде көптеген көне аспаптардың құрылымы, диапазоны, орындау ерекшеліктері жөнінде құнды мәліметтер берілді.
Дегенмен қазақ музыкатануында аспап атауларының ішкі құрылымы — этимологиясы мен мән-мағынасы — семантикасы арнайы әрі терең талдана қоймағаны байқалады.
«Қобыз» атауына қатысты болжамдар
- 1 Қауыз түбірі: А. Эйхгорн еңбектерінде қауыз — іші қуыс, екі ішекті ысқышты аспап ретінде сипатталады.
- 2 «Күпі/күбі» дерегі: Н. Бичурин мәліметтерінде 680 жылғы келісім кезеңінде түріктердің «күпі» атты аспапта ойнағаны айтылады. «Күпі/күбі» қазақ ұғымында іші қуыс ыдысты білдіреді.
- 3 Қыпшақ семантикасы: Рашид ад-Дин «Шежірелер жинағында» қыпшақты «іші қуыс ағаш» мағынасымен байланыстырады. Осы дерекпен қабаттас қарағанда, қобыз атауы «іші қуыс» құрылымдық белгімен ұштасуы мүмкін.
Қазақ тіліндегі қобыз, қылқобыз, шаңқобыз атаулары «қобыз» сөзінің жалпы аспаптық атау ретінде де қолданылғанын аңғартады.
«Домбыра» атауының таралуы
«Домбыра» атауы қазақпен қатар орыс, украин мәдениетінде де ұшырасады. Кей деректерде оның арғы қабаты «даңғыра» сөзімен байланыстырылып, домбыра, даңғыра, тандыр, тамбур, бандур тәрізді атаулардың түбірлес болуы мүмкін екені айтылады. Жалпы, аспап атаулары көп жағдайда оның құрылымдық белгісінен туындайды.
Домбыра және «күй» ұғымы: жанрдың қалыптасуы
Қазақ халқымен бірге жасасып келе жатқан төл аспаптардың бірі — домбыра. Ол архаикалық, фольклорлық, халықтық, ұлттық сатылардан өтіп, классикалық сипатқа ие болған аспап. Оның музыкалық репертуарын жалпы күй деп аталатын шығармалар құрайды.
Күй — аспаптық шығармаға қолданылатын атау. Қ. Жұбанов пен А. Сейдімбек анықтамаларына сүйенсек, бұл ұғым бастапқыда адамның көңіл күйін білдірген. Уақыт өте күй әрі жанр, әрі шығарма, әрі форма атауына айналды. Сыбызғы, қобыз, домбыраға арналған шығармалардың бәрін де біз күй деп атаймыз. Сондай-ақ олардың музыкалық-интонациялық негізінде ән әуендерінің жататыны да анық.
Аспаптық жанрдың туу сатылары
Фольклортанушы Г. Ерзакович халық музыкасы аясында аспаптық жанрлардың қалыптасуын үш сатыға бөледі:
- 1 Музыкалық-иллюстрациялық шығармалар.
- 2 Музыкалық-фрагменттік туындылар.
- 3 Аяқталған аспаптық күй.
Осылайша бірте-бірте қалыптасқан аспаптық жанр уақыт өте классикалық сипат алып, қазақ даласының рухани дауылпазына айналды.