Өнертану ғылымы
Өнер туындылары және мектептегі бейнелеу өнері сабағы
Бейнелеу өнерінде табиғат көріністерін, адам бейнелерін, тарихи оқиғаларды суреттейтін жүздеген картина, графикалық еңбек және мүсін туындылары бар. Алайда олардың танымдық және тәрбиелік мүмкіндіктерін мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында тиімді пайдаланудың әдістері әлі де жеткілікті деңгейде жүйеленбеген.
Өнер туындыларын сабақта оқу материалы ретінде қолдану үшін мұғалімнің белгілі дәрежеде өнертану дайындығы болуы қажет. Өнер арқылы тәрбие беру жұмысы болашақ мұғалімдердің өнертану білімі мен талдау дағдыларын қалыптастыру мәселелерімен тығыз байланысты. Себебі мұғалім оқушыны өнер бұйымдарының көркемдік ерекшеліктерін дұрыс қабылдауға, түсінуге және бағалауға үйретеді.
Негізгі талап: мұғалімге өнертану білімі ғана емес, өнер туындысын талдау және эстетикалық баға беру дағдылары да қажет.
Қазіргі жалпы білім беретін мектептер тәжірибесі өнер шығармалары арқылы оқушыларды тәрбиелеуге қажетті мұғалімнің өнертану білімі мен іскерлігі жиі жағдайда жеткіліксіз екенін көрсетеді. Сондықтан болашақ мұғалімдер үшін мұндай дайындық ерекше маңызды: ол оқушыға эстетикалық тәрбие берудің кәсіби негізін қалыптастырады.
Ғылыми, педагогикалық және өнертану әдебиеттерін талдау нәтижесі бойынша, балаларға өнер арқылы тәрбие беруге қажетті өнертану дайындығы өнер шеберлерінің қызметі, өнертанулық ұғымдар мен терминдерге қатысты білімдер жүйесінен құралады. Дегенмен жоғары оқу орындарында бұл бағытқа жеткілікті назар әрдайым бөлінбейді. Мұның бір себебі — болашақ мұғалімге қажетті өнертану дайындығының үлгісі мен мазмұны ғылыми-педагогикалық тұрғыда толық айқындалмаған.
Өнертану деген не?
Өнертану — бейнелеу өнері, сәулет, сәндік-қолданбалы өнер және дизайн мәселелерін зерттейтін ғылым. Өнертану эстетикамен тығыз байланысты: көркем шығармаларға эстетикалық баға беру үшін мазмұн, форма, түр-түс, композициялық құрылым сияқты қырлар бойынша талдау жүргізіледі.
Өнер теориясы
Бейнелеу өнерінің мазмұнын, көркемдік формасын, бейнелеу мүмкіндіктерін, техникасы мен технологиясын, рең мен түстер заңдылықтарын, жанр ерекшеліктерін өзара байланыста қарастырады. Өнердің қоғаммен байланысы мен адамға әсерін де талдайды.
Өнер тарихы
Белгілі бір елдің, дәуірдің немесе өнер түрінің даму жолын зерттеп, бағалайды. Белгілі бағыттар мен ағымдардың пайда болу және қалыптасу себептерін түсіндіреді.
Көркем сын
Заманауи көркем өмір құбылыстарын бағалап, өнер түрлері мен жанрларын саралайды. Суретшілер шығармашылығын және жеке туындыларды талдап, кәсіби пікір қалыптастырады.
Бейнелеу өнерінің барлық түрін бір ғана тәсілмен зерттеу мүмкін емес: әр түрдің өзіне тән дара сипаты мен көркемдік ерекшеліктері бар.
Қолөнер шеберлерін өнертанулық тұрғыда қарастыру
Қолөнер шеберлері шығармашылығын түсіндіретін өнертанулық білімді мынадай жүйе бойынша жинақтауға болады: шеберлердің түрлері, қызмет аясы, өмірі мен қызметінің байланысы, таңдаулы шығармалары.
Бұйымды талдау және баға беру өлшемдері
- Материал және орындалу техникасы
- Композициялық құрылым
- Ою-өрнек, стильдік шешім
- Эргономика (тұтынуға бейімділігі)
- Тектоника (бет бедері, құрылымдық тұтастық)
- Экономикалық қыры (шығын, құндылық, сұраныс)
Тарих және қазіргі даму бағыты
Тарихи білімдер
Ежелгі шеберлер мұрасы, кәсіпқой шеберлер тарихы, ұлттық қолөнер шеберлері, қолөнердің даму кезеңдері.
Қазіргі бағыттар
Металл өңдеу, ағаш өңдеу, кілем тоқу, қыш өңдеу, киіз үй жасау, ұлттық киім тігу, ат-әбзелдерін жасау сияқты салалар.
Зерттеу нысандары: шебер, кәсіпорын, орта
Өнер шеберлерімен байланысты өнертанулық зерттеу жеке шебердің өмірбаяны мен шығармашылық ерекшелігін ғана емес, сондай-ақ қолөнермен айналысатын кәсіпорындардың қызметін де қамтиды. Мұндай өндірістік салаларға ағаш, қыш, металл өңдеу, кілем тоқу, ою-өрнекпен безендіру, киім тігу, киіз үй жасау сияқты бағыттар жатады.
Қорытынды анықтама: мұғалімнің өнертану дайындығы — өнер түрлері, дамуы, қалыптасуы мен ерекшелігі туралы білімдер жүйесін меңгеру; өнер шығармаларын талдау және бағалау; даму бағытын айқындау; өнертанулық іскерлік пен дағдыны қалыптастыру.
Өнертанудың салалары мен зерттеу өрісі
Өнертану ғылымы ірі салаларға бөлінеді: бейнелеу өнерін тану, музыка тану, сахна тану, кинотану. Осы салаларға сәйкес мамандар да белгілі бір бағытты терең зерттеуге маманданады.
Бейнелеу өнертануының ішкі құрылымы
Тарих
Ежелгі өнер, орта ғасыр өнері, классикалық өнер, ұлттық және қолөнер.
Теория
Композиция, перспектива, түстер заңдылықтары, симметрия, ритм, реңдік қатынастар, жарық пен көлеңке.
Сын
Жаңа туындыларды талдау, көркем үрдістерді бағалау, кәсіби пікір қалыптастыру.
Өнертану — өнерді зерттейтін ілімнің бір саласы ретінде философия, этика, эстетика, мәдениеттану және өзге ғылымдармен байланыста дамиды. Оның зерттеу объектілеріне жеке суретшінің шығармашылығы, жеке өнер туындысы, белгілі бір дәуірдегі өнердің даму құбылыстары жатады.
Өнертанудың міндеті: түсіндіру, бағалау, таныту
Өнертанудың кеңінен мойындалған негізгі міндеттерінің бірі — көркем өнердің маңызын және оның көркемдік ерекшеліктерін жұртшылыққа түсіндіру, оны насихаттау. Бұл жерде өнертану екі бағытта жұмыс істейді: біріншісі — шығармаға немесе көркем бұйымға сипаттама беру; екіншісі — сол шығарманы қоғамға таныстыру, қабылдауға жағдай жасау.
Өнертану мен өнердің арақатынасы
Өнертануды тек «көрермен мен өнер арасындағы тілмаштық» қызметпен шектеу жеткіліксіз. Өнертану бейнелеу өнерінің жол бастаушысы емес, керісінше — өнердің өзінен туындайтын ғылыми өріс. Өнер туындысы болмаса, оны зерттейтін өнертанулық еңбектер де қалыптаспайды.
Мысал ретінде қазақ өнері мен оны зерттеген ғалымдардың еңбектерін атауға болады: қазақтың ұлттық музыкалық аспаптарын зерттеген Б. Сарыбаев, қолөнер мұрасын қарастырған Ә. Марғұлан, ою-өрнек пен дәстүрлі технологияларды зерделеген бірқатар зерттеушілердің жұмыстары — өнер бар жерде өнертану да дамитынын көрсетеді.
Бейнелеу өнері — қоғам өмірінің жемісі: ол табиғат пен қоғамның объективті дамуы нәтижесінде пайда болып, тарихи үдерістермен бірге өсіп-өркендейді. Осыған сәйкес өнертану да қоғамдық ой-санамен, мәдени ортамен байланыста болып, көркем өнердің өмір сүруі мен дамуына қызмет етеді.
Өнертану білімінің құрылымы
Өнертану білімдерін шартты түрде үш қабатқа бөлуге болады: бұрыннан қалыптасқан білім, жинақталып жатқан білім және жаңа білім. Өнертанулық ілімнің бастапқы формасы — қабылдау мен сезім арқылы қалыптасатын ойдағы образ. Осы образдарды жүйелеу және талдау нәтижесінде санамызда өнер туралы анықтамалар, түсініктер және терминдер қоры жинақталады.
Түйін
Бейнелеу өнерінің өнертанымдық негіздері — бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнердің өзегін құрайтын терминдерден, түсініктерден, анықтамалардан тұратын жүйе. Бұл жүйе мұғалімнің кәсіби құзыретін кеңейтіп, өнер арқылы тәрбиелеудің мазмұнын тереңдетеді.