Жіктеу есімдігі туралы қазақша реферат
Жіктеу есімдіктері: қызметі мен ерекшеліктері
Есімдіктер саны жағынан көп емес (барлығы сегіз), бірақ адамға қатысты сөйлесуде жақтық қатынасты білдіруде ең жиі қолданылатын сөздердің бірі — жіктеу есімдіктері. Оларға: мен, сен, сіз, ол, біз (біздер), сендер, сіздер, олар жатады. Бұл есімдіктер тілімізде өте жиі жұмсалып қана қоймай, сөйлемдегі қатынастарды нақтылап, ойды ықшам әрі анық жеткізуге мүмкіндік береді.
Негізгі тізім
- I жақ: мен, біз (біздер)
- II жақ: сен, сіз, сендер, сіздер
- III жақ: ол, олар
Маңызды ескерту
Ол есімдігі көпмағыналы: ол жіктеу есімдігі ретінде де, кей жағдайларда сілтеу есімдігі ретінде де қолданылады: ол уақытта, ол кісі т.б.
Жақ пен баяндауыш
Баяндауыштың жіктелуі көбіне баяндауыштың өз жақтық мағынасына қарай жалғанады. Сондықтан бастауыш III жақта тұрғанмен, баяндауыш I немесе II жақта келуі мүмкін: оқушы менмін, оқушы сенсің, оқушы сізсіз.
Тәуелденуі және септелуі
Тәуелдену ерекшелігі
Әдетте I және II жақ жіктеу есімдіктері ерекше жағдай болмаса тәуелденбейді, ал III жақ есімдігі тәуелдене береді: ол — оның, онысы, оныңыз т.б.
Септелуіндегі айырмашылық
Сіз және көпше түрлер (біздер, сендер, сіздер, олар) басқа есім сөздер сияқты септеледі. Ал жекеше түрлердің (мен, сен, ол) септелуі арнайы үлгімен беріледі.
Мен / Сен / Ол — септелу үлгісі
Барыс септікте -ған түрінде “н” дыбысы байқалады: ма-ған, са-ған, о-ған.
Барыс септіктегі “н” дыбысы: түсіндірмелер
Жіктеу есімдіктерінің септелу үлгісіндегі ерекше құбылыстардың бірі — барыс септікте “н” дыбысының көрінуі. Бұл мәселе жөнінде түрлі пікірлер бар. Негізгі бағыттарды үш топқа біріктіруге болады.
а) Тарихи қысқару
Барыс септік жалғауы әуелде -ғару болған, кейін -ғар формасына түсіп, одан -ған түріне ауысқан деген жорамал: -ғару > -ғар > -ған.
ә) “Н” дыбысын ингредиент деу
Соңғы “н” дыбысын қосалқы элемент (ингредиент) деп қарау: оғар > оға > оған түріндегі даму үлгісіне келтіріледі.
б) Метатеза арқылы ауысу
Шалғай метатеза нәтижесінде “н” мен “ғ” дыбыстары орын ауыстырып, онға > оған болып қалыптасты деген көзқарас.
Талқылауға негіз болатын уәждер
- “Н” дыбысын тек ингредиент деп қарау ыңғайсыз: мен, сен сөздерінің соңындағы “н” тарихи негізі бар морфемалық белгі ретінде танылады, ал -ған құрамындағы “н” басқа сипатқа ие.
- Қазақ тіліндегі метатеза көбіне көрші дыбыстардың орын ауысуымен шектеледі (мысалы, түпкір ~ түкпір). Мұндағы құбылысты соған дәл келтіру қиын.
- -ғару > -ғар қысқаруы тарихи деректермен жақсы дәлелденеді, бірақ -ғар > -ған ауысуын түсіндіруде қосымша дәлел қажет: түркі тілдерінде “р” дыбысының “н”-ге тұрақты түрде ауысу үрдісі айқын байқалмайды.
Осыған сүйене отырып, барыс септігінің -ған формасы міндетті түрде -ғар формасынан шықты деу дәлелді бола бермейді. Екі форма тіл дамуының белгілі кезеңінде қатар қалыптасып, бүгінге дейін бірге қолданылып келе жатқан түрлер ретінде қарастырылғаны дұрыс. Бұған -ғар, -ңар, -ңа, -ңә, -ңе және -ған, -ға, -га, -гә, -ге тәрізді тарамдалған қысқарған тұлғалардың болуы дәйек бола алады.
Көмектес септіктегі “ы/і” дыбыстары
Септеу үлгісіндегі үшінші ерекшелік — көмектес септікте “ы”, “і” дыбыстарының пайда болуы. Көмектес септігінің тұлғалық құрамы ме-ні-мен сияқты бөлшектерге ажыратылады: мұнда ме — түбір морфема, -ні — бір кезде дербес мағыналы сөз болған нәрсе (көне мәндегі “вещ”) негізінен ықшамдалған морфемалық элемент ретінде түсіндіріледі, ал соңғы -мен — көмектес септік жалғауы.
Бұл -мен тұлғасы тарихи тұрғыдан толық мағыналы шылау сөздерден (мынан, менен, ман, мен тәрізді) дамып, қосымшаға айналған деп қарастырылады.
Синтаксистік қызметі
Жіктеу есімдіктері синтаксистік қызметі жағынан да ерекше: олар өздігінен атау тұлғасында пысықтауыш қызметін атқаруы сирек болғанымен, жалпы алғанда сөйлемнің өзге мүшелерінің бәрі бола алады: бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, анықтауыш.
Мысал (бастауыш және толықтауыш)
Мен сені көргенде, одан қатты қысылдым.
Бұл сөйлемде мен — бастауыш, сені — толықтауыш, одан — толықтауыш қызметінде.
Атау тұлғалы анықтауыш
Жіктеу есімдіктері атау тұлғасында тұрып, анықтауыш қызметін атқаруы — жиі кездесетін құбылыс. Мысалы: Ол одан кеше келді.
Сұрақ: Қай? — ол.
Көркем мәтіннен мысалдар
Мен ақын, шешен, тілмар бабаларыңның бұлбұлдай сайраған тілі едім. (Дулатов)
Маған әкеліп араб пен парсыны қосты. (Дулатов)
Бірдемені бұтып-шатып жазды да, міне, сені қазақыландырдық дейді. (Дулатов)
— Бүгін сіздің баяндамаңыз болады екен, — деп бір жапырақ қағазды ұсынды. (Аймауытов)
Біз сендерлік! (Аймауытов)
Берілген сөйлемдерде: мен, біз — бастауыш; маған, сені — толықтауыш; сіздің — анықтауыш; сендерлік — баяндауыш қызметінде қолданылған.