Кісі есімдерін құстар мен жануарларға байланысты қою себебі
Романдағы антропонимдер жүйесінде төрт түлік малға, құстарға, табиғат құбылыстарына және адамның мінез-құлқына байланысты қойылған есімдер айрықша орын алады. ХҮ–ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиетінің түрлі жанрларында төрт түлік жиі аталып, сол дәстүр кісі атын қою үрдісіне де ықпал еткені белгілі.
Төрт түлікке қатысты антропонимдер
Төрт түлік атаулары мен соған қатысты ұғымдардан жасалған есімдер романда жиі ұшырасады. Бұған мысал ретінде төмендегі антропонимдерді атауға болады:
- Аққозы, Байтұяқ, Бурақан
- Жамантай, Серке, Қаратай
- Құлжатай, Құнанбай, Құлыншақ
- Марқа
«Аққозы — Мотыштың көп семізінің бірі екен…» (І; 536)
«Жас жүрегімен қыршын жас Байтұяқ жан берді.» (І; 588)
«Құлыншақ наразы боп томсарып қалды.» (І; 81)
«Құнанбай өз алдындағы мына бейбастыққа қатты ашуланды.» (І; 14)
Құстар мен жануарларға қатысты есімдер
Құстармен және аң-жануарлармен байланысты кісі есімдері адам қоғамының ерте кезеңдерінен-ақ таныс. Мұндай ат қоюдың бір себебі — баланың бойында сол жануарға тән қасиет болсын деген наным-сенім. Мысалы, Бүркітбай есімі «бүркіттей өжет, ызалы, қайсар болсын» деген тілекпен қойылуы ықтимал.
Мысал есімдер
Бүркітбай, Бөрібасар, Бектоғай, Мамырқаз, Торғай.
Түсіндірме
Бұл қатардағы антропонимдер тотемдік түсініктермен, табиғатқа табыну және қорғаныш нышанын іздеу сияқты мәдени қабаттармен сабақтас.
Туған жерге байланысты қойылған есімдер
Романда адамның шыққан ортасын, аймағын немесе белгілі бір өңірмен байланысын аңғартатын есімдер де кездеседі. Мұндай атаулар этникалық жадты, жер-су атауларын және ру-тайпа кеңістігін танытады.
«Бұл үйге келген Жамбыл Әбішке кіріп, әл сұрасып шықпақ болды.» (ІІ; 485)
«Жігітектің жасағанына келмей қалған Көкше…» (І; 161)
«Зор денелі, үлкен қошқар тұмсықты Қазақбай екен.» (І; 520)
Мінез-құлық пен қасиетке қатысты есімдер
«Абай жолы» романында адамның болмысына, бейімділігіне, әрекетіне немесе ерекше қасиетіне қарай қойылған антропонимдер де ұшырасады. Бұл есімдер көбіне тілек-мағынамен, мінезді айқындау ниетімен байланысты.
Есімдер
Нұрғаным, Жарқын, Әлпейім
Есімдер
Мақұлбай, Жомарт, Асаубай
Есімдер
Қап, т.б.
Діни ұғым мен ескі сенімге байланысты есімдер
Діни ұғымға және ескі наным-сенімге қатысты есімдер де романда кеңінен кездеседі. Халықтық түсінік бойынша, кейде «қасиетті мінез» немесе бұрынғы бір кісінің игі сипаты ат арқылы кейінгі адамға ауысады деп ұғындырылған.
Мысал есімдер
Оспан, Омар, Жақып, Әубәкір, Әділ, Ділда, Мағауия, Қамар, Салтанат, Асан, Үсен, Мұса, Молдабай, Садуақас, т.б.
Аспан денелері мен табиғат құбылыстарына қатысты есімдер
Астрономиялық құбылыстар мен табиғат белгілерінен жасалған антропонимдер де маңызды қабатты құрайды. Ай мен күнге табыну, табиғатты ерекше күш санау сияқты танымдық ұстанымдар мұндай есімдердің таралуына әсер еткен.
Өсімдік, зат атауы және жәндіктерге қатысты есімдер
Романда өсімдік атауларынан, заттық-атаулық негіздерден және жәндіктерге қатысты қолданыстардан туған есімдер де бар.
Есімдер
Қамысбай, Күлбадан, Қаңбақ
Дерек
«Кеште Құнанбайдың қасында тұрған Қамысбай еді.» (І; 12)
Жәндіктер
Бір ғана сөз көлемінде болса да, Шаянбай тәрізді есімдер кездеседі.
Қорытынды тұжырым
Қазақ халқының ғасырлар бойғы өмір тәжірибесінде табиғатқа, аң-құсқа сыйыну, ай мен күнге табыну, сондай-ақ ит, қасқыр, бұқа сияқты хайуандарды тотем тұту секілді түсініктер кісі аттарының қалыптасуына ықпал етті. Мұндай құбылыс тек қазақ қоғамына ғана тән емес: көптеген халықтардың тарихында да жануарлар, құстар, жәндіктер немесе табиғат құбылыстарының атауларынан жасалған антропонимдер жиі ұшырасады.
Ү–ҮІІІ ғасырлардағы антропонимдер құрамында үй хайуандары мен жабайы аңдардың атаулары, табиғат пен өсімдіктер атаулары, тіпті металл атауларының да қолданылғаны айтылады. Романда кездесетін есімдер қазақ тілінде бұрыннан бар дәстүрлі қабатқа жатады. Сонымен бірге шығарма кейіпкерлерінің көпшілігі тарихи тұлғалар болғандықтан, антропонимдер табиғи түрде реалийлік сипатқа ие.
Романдағы барлық есімдерді толық әрі түбегейлі топтастыру әрдайым мүмкін бола бермейді: кейбір мағыналық бірліктер бір ғана сөзбен шектеледі. Сондықтан бұл бөлімде жиірек ұшырасатын антропонимдер негізгі мағыналық топтар бойынша ықшамдалып берілді.