Эфорлар алқасы
Спарта мемлекетінің құрылымы
Илоттарды бағынышта ұстау қиын болды, өйткені олардың саны спарталықтардан бірнеше есе көп еді. Сондықтан Спарта мемлекеті көбіне әскери күшке сүйеніп өмір сүруге мәжбүр болды. Мемлекеттік құрылымның аристократтық сипаты қоғамдағы қатынастармен тығыз байланысты болды: натуралдық шаруашылықтың басымдығы, қолөнер мен сауданың әлсіз дамуы, ал сауда-өндірістің едәуір бөлігі Спарта қоғамынан тыс тұрған периэктердің қолында шоғырлануы елдің өзіндік ерекшелігін айқындады.
Әскери басқару органдарының күшеюі және әскери емес халықты басқаратын тетіктердің аздығы мемлекеттік жүйенің жалпы сипатына елеулі әсер етті. Төменде Спартадағы негізгі билік институттары мен олардың қызметтері ықшам түрде баяндалады.
Негізгі ерекшелік
Әскери тәртіп пен қауіпсіздікке басымдық беріліп, азаматтық басқару шектеулі деңгейде қалыптасты.
Әлеуметтік ахуал
Илоттардың көптігі ішкі тұрақтылықты қамтамасыз етуді мемлекеттің басты міндетіне айналдырды.
Қос патшалық (архагет)
Спартада қос патшалық жүйе болды. Бұл Дорийлік және Ахейлік қауымдардың бірігуін көрсететін белгілердің бірі ретінде қарастырылады. Билеушілер Спартаның екі әулетінен — Агиадтар мен Эврипонтидтерден шықты. Патша билігі мұрагерлік жолмен берілді.
Патшалардың негізгі өкілеттігі
- Әскерді басқару және соғыс кезінде шешім қабылдау.
- Діни қызмет атқару (абыздық функциялар).
- Кейбір сот істерін қарау: бала асырап алу, мұра алу және мұра қалдыру мәселелері.
Тағайындалу және бақылау
Дәстүр бойынша патшаға қатысты діни рәсімдер де маңызды болды: белгілі бір мерзім сайын абыздар арқылы рәсімдік бақылау жасалғаны айтылады. Сонымен бірге патшалар апелла мен герусияға бағынды, ал эфорлар олардың қызметін қатаң қадағалады.
Салтанат және дәстүр
Патшаның өлімі Спарта үшін айрықша оқиға саналды: базар жабылып, сауда тоқтайтын. Халық қоштасу рәсіміне қатысуға тиіс болды, ал илоттар қайғы белгісі ретінде жылауға мәжбүр етілген.
Нөкерлері мен қорғаны
Патшаның жанында таңдаулы спартандардан құралған көмекшілері болды (гомейлер және өзге қызметшілер). Патшаны күзететін арнайы жасақ шамамен 300 адамнан тұрып, үш қолбасшыға бағынғаны көрсетіледі.
Әскери лауазымдар: наварх
Спартада флотты басқаратын наварх лауазымы ерекше, төтенше қызмет орны ретінде қарастырылды. Соғыс кезінде навархтың ықпалы кейде патшаның билігінен де басым болған. Навахтардың өкілеттігі патша құзыретіне жақын болып, өз нөкерлері де болғаны айтылады.
Халық жиналысы (Апелла)
Халық жиналысына 30 жасқа толған спарталық ер адамдар қатысқан. Апелла соғыс пен бейбітшілік сияқты ірі мәселелерді шешуге қатысқанымен, уақыт өте келе оның рөлі әлсіреп, көбіне герусия жанындағы кеңесші орган сипатына ауысқан.
Дауыс беру тәсілі
Дауыс санау формальды бюллетень арқылы емес, айқайдың күшімен анықталған: қай ұсыныс қатты қолдауға ие болса, сол қабылданды деп есептелді. Кей жағдайда жұртты екі жаққа бөліп салыстыру тәсілі қолданылған.
Құзыреті
Апелла қызмет адамдарын, әскери басшыларды сайлауға қатысқан, сондай-ақ кей жағдайда мұрагерлік мәселелерінде шешім қабылдаған және илоттарды босату сияқты ерекше жайттарды қарастырған.
Шектеулері
Заңдар көбіне кеңес мүшелерінің ұсынысы бойынша ғана қаралған; жиналыстың нақты тұрақты уақыты болмаған. Апелла қаржы мәселелерін қарамаған, магистрлерді жүйелі бақыламаған және сот функциясын атқармаған.
Эфорлар алқасы
Б.з.д. VII ғасырдың екінші жартысында Спартада жаңа орган — эфорлар алқасы қалыптасты. Алқа 5 эфордан тұрды және олар жыл сайын қауым тарапынан айқаймен сайланды. Бастапқыда эфорлар патшалардың ықпалын шектеу үшін пайда болды, кейін олардың өкілеттігі кеңейіп, конституциялық тәртіп пен ішкі бақылауда маңызды орын алды.
Негізгі міндеттері
- Заңдардың орындалуын және қоғамдық тәртіпті бақылау.
- Периэктер мен илоттарды қадағалау.
- Соғыс кезінде екі эфордың патшамен бірге жорыққа аттануы.
- Ай сайын патшадан заңды орындауға ант алу.
Сайлау рәсімі
Эфорлар мен геронттарды сайлау барысында айқайдың күші өлшем ретінде қолданылған: үміткерлер кезекпен халық алдына шыққанда, арнайы адамдар олардың кім екенін көрмей отырып, қайсысына қолдау қатты болғанын хабарлаған.
Саяси ықпал
Эфорлар патшаны герусия сотына тартуға құқылы болды, шетел елшілерімен келіссөз жүргізді және апелла мәжілістеріне төрағалық етті. Олар бүкіл спартандықтардың тәрбиесіне де бақылау жасаған.
Тарихи бағалау
Деректерде эфорлар мен геронттардың парақорлығы туралы мәліметтер кездеседі. Аристотель Спарта эфорларын «тирандарға ұқсас» деп сипаттаған.
Герусия — қариялар кеңесі
Герусия құрамына екі патша және 60 жасқа толған 28 геронт кірді. Геронттар халық жиналысында өмір бойына сайланды және олар да айқаймен таңдалды. Герусия мемлекеттің жоғары кеңесі, жоғары соты әрі Спартаның әдет құқығын сақтаушы орган ретінде танылды.
Сот қызметі
Герусия негізінен мемлекетке қарсы қылмыстарды және аса маңызды істерді қарастырды. Азаматтық істердің едәуір бөлігі кейін эфорлар алқасының құзыретіне берілді.
Саяси орны
Герусия шешімдері апеллада көбіне формальды түрде мақұлданатын. Кеңес күн сайын жиналып, әскери, қаржы және сот мәселелерін қараған.
Әлеуметтік сипаты
Герусия тар әлеуметтік топтың органы болды: ұзақ мерзімді (өмірлік) сайлау және сыртқы бақылаудың әлсіздігі оны ең ықпалды құрылымдардың біріне айналдырды.
Қорытынды
Спарта мемлекетінің құрылымы әскери қажеттіліктерге және ішкі қауіпсіздікке бейімделді. Қос патшалық дәстүрі сақталғанымен, нақты билік тепе-теңдігі апелла, герусия және әсіресе эфорлар арқылы қалыптасты. Осы институттардың өзара бақылауы Спартаның ерекше, қатаң тәртіпке негізделген саяси моделін айқындады.