Ұжымдық сананың архетиптерінің тағы бір түрі - экстерналдылық архетипі
Этос: ұлттық өздік сананың өзегі
Этникалық және ұлттық өздік сананың рухани-психологиялық әрі саналық өзегі — этос. Бұл ұғымның грек тіліндегі тура мағынасы — әдет-ғұрып, мінез-құлық. Антикалық философияда этос адамға немесе құбылысқа тән ішкі сипаттың атауы ретінде қолданылса, экзистенциалдық философия оны адамның рухани мәнін және сол мәнді айқындайтын функционалдық ерекшеліктерді білдіретін термин деп түсіндіреді.
Қысқаша айтқанда, этос — әлеуметтік нормалар мен рөлдік функциялар түрінде көрінетін қоғам еркінің көрінісі. Оны үстем құндылықтар мен әдеп қалыптарынан, сондай-ақ жергілікті тұрғындардың тұрмыс-салты мен әлеуметтік ұйымдасу ерекшеліктерінен айқындалатын, әлеуметтік-этникалық қауымдастық мәдениетінің жинақталған сипаттамасы ретінде ұғынған жөн.
Этос қауымдық өмірді реттеп, орнықтыруға бағытталған іс-әрекеттерде басшылыққа алынатын бастаулар, нұсқаулар, ережелер, үлгілер мен эталондар жиынтығы ретінде де көрінеді. Мұндай реттеу көбіне белгілі бір мүддені қорғау қажеттілігінен туындайды; ал этос мазмұны іс-әрекеттің диспозициялары, санкциялары және шарттары арқылы айқындалады. Этос отбасынан басталып, еңбек ұжымында, көшеде, көлікте, жалпы этностық тұрмыста күнделікті көрініс табуға тиіс.
Адамгершілік өзегі: гуманитарлық құндылықтар
Адам атануға деннің сау, естің дұрыс болуы жеткіліксіз — адамның гуманитарлық, яғни адамгершілік қасиеттері болуы қажет. Гуманитарлық құндылықтарды саясаттандыруға болмайды, бірақ оларды саясаттан мүлдем ажыратып қарастыру да қисынсыз: қоғамдық өмірдің көп қыры дәл осы адамгершілік негізге тіреледі.
Маңызды тезис
Гуманитарлық кодекс — қазақ халқының ғасырлар бойғы көз жасы, қаны мен терінен құралған тәжірибенің туындысы. Гуманитарлылық топтық ықыластың жай бір түрі емес; ол — адамгершілік абсолюттерінің шоғырлануы. Саясат, ғылым және өзге салалар осы абсолюттік құндылықтардың іргетасына құрылуға тиіс.
Абсолюттік сипаттағы гуманитарлық құндылықтарды өзге мүдделерді ақтау үшін құрбан етуге болмайды. Керісінше, адамгершілікті сақтап қалу мақсатында өзге мақсаттарды шектеуге тура келуі мүмкін. Адамгершілік абсолюті материалдық игілікті, билікті және өзге игіліктерді жөнсіз иеленуге қарсы тұрады; сондықтан тоғышарлыққа, әпербақандыққа, арсыздыққа жол бермейді. Бұл абсолюттер эмпирикалық тәжірибеден жоғары тұрады және «сынақтан өткізу» арқылы ғана құндылыққа айналатын нәрсе емес.
Гуманитарлылық — болмыстың ең жоғары құндылығы. Ол тектілікке, бекзаттыққа, адамгершілікке тұрақты түрде көңіл бөледі де, өткінші әбігерге (экономикалық-саяси өлшемдерге) толық сыйыса бермейді. Осыдан келіп гуманитарлылық — жай әдет емес, сенім, өмір салты және іс-әрекет тәсілі деген қорытынды шығады.
Этос қалай танылады?
Этосты құрайтын құндылықтар мен қалыптардың көрінісін адамдардың сөзінен, шығармашылық туындыларынан, рухани ізденістерінен, қобалжуларынан, тіпті қуанышы мен азабынан да тануға болады. Сол сияқты халықтың өткеніне, бүгініне, келешегіне қатысты алаңдаушылығы — ұлттық өздік сананың мазмұнын айқындайтын белгілердің бірі. Табиғат, қоғам және билік институттары туралы түсініктер де осы мазмұнды нақтылай түседі.
Этос пен тұлға типтері
Әлеуметтік-этникалық этос құрамында этносты және индивидті демеп, сүйеп тұратын этникалық, тарихи-мәдени, экономикалық, саяси, идеологиялық құндылықтар мен қалыптардың орны ерекше. Қоғам өркендететін кісіліктің деңгейі сол қоғам қалыптастыратын адам типтерін айқындайды (мысалы, спартандық үлгі). Әлеуметтік құрылым күрделенген сайын индивид типтері де көбейеді.
«Күрделі нормаларға бай этос жақсы ма, әлде қарапайым этос жақсы ма?» деген сұраққа біржақты жауап беру қиын. Негізгі мәселе — құрылымның өз тұрақтылығын, келбеті мен бейімділігін сақтай алуы; «күштілердің» қысымына төтеп беріп, өз өмірін, тағдырын, эволюциясын сыртқы күштерден қорғай білуі және өзін-өзі іштей бұзуға жол бермеуі.
Эволюция, құрылым және революциялық сілкініс
Кейбір зерттеушілер (К. Лоренц пен Н. Тинберген еңбектеріне сүйене отырып) күрделі құрылымдардың басты функциясы түр-түстілікті сақтауға бағытталған дейді. Бұл тұжырымды қолданғанда сақтық қажет: кез келген «инвариант» адамнан еркіндігін құрбан етуін талап ететіндей көрінуі мүмкін. Алайда еркіндік табиғатынан ішкі (интерналдық) сипатқа ие; ол сыртқы факторларға толық тәуелді емес.
Еркін адамға мүмкіндік беретін құрылым
Идеалда еркін адамның қалыптасуына жағдай жасайтын өте қарапайым, бірақ сенімді әлеуметтік құрылым болуы ықтимал. Әлеуметтік-этникалық этостың осындай құрылымы ғана қоғамның табиғи эволюциялық жолмен өрлеуін қамтамасыз етеді. Сондықтан көптеген ойшылдар адамзат тарихының бастауларын революциялық емес, эволюциялық жолмен байланыстырады.
Революциялар — этостың ішкі қатынастарын ұйымдастырып тұратын әлеуметтік ақпарат құрылымын бұзуға бағытталған әрекеттер мен қозғалыстар. Қоғамдық этостың жүйесін бұзу — ең қатерлі жойқындылықтардың бірі: ол әдеп-әдет пен жүріс-тұрысты адамның өз бақылауынан тыс қалдырады; дағдарыс кезінде қоғамды сауықтырудың тиімді жолын таңдай алатын әлеуметтік зиялылық пен ақыл-парасаттың іске қосылуын тежейді; қалыптасқан байланыстар жүйесін талқандауға бейім күштерді күшейтеді.
Қоғамдық-этникалық этостың жүйесізденуі оны жойылуға итермелеп қана қоймай, коэволюциялық процестің бұзылуына байланысты өзге де апаттарға жол ашады. Бұрын, этос «қаймағы» бұзылмаған кезеңдерде құрылымның кейбір бұзылуы этнос пен адамның қалыпты өміріне шешуші қауіп төндіре қоймайтын: этос қиын сәтте не істеу керегін инстинктивті түрде меңзеп, өмірлік маңызы бар императивтерді ұстап тұратын. Ал «революциялық секірістер» күшейген сайын бұл императивтер әлеуметтік интеллектіден шайылып, коэволюция бәсеңдейді.
Архетиптер: жағымды және жағымсыз
Интеллект, сезім, қобалжу, көңіл-күй, әдет-ғұрып, салт, қалып, үміт, талғам, таңдау, жақсы көру, бейіл — бұлардың бәрі әлеуметтік жағымды да, жағымсыз да сипатта көрінуі мүмкін. Жағымды архетиптер адамдар өздерін бақытты сезінгенде, өмірдің үйлесім тапқан жарқын кезеңдерінде санада (кейде саналы түйсіктің өзінде) байқалады. Жағымсыз архетиптер болса этос әлсіреп, шырқы бұзылған, қоғам сырқаттанған дағдарыс кезеңдерінде бас көтереді.
Дағдарыс кезіндегі қауіпті механизм
Жағымсыз архетиптер әлеуметтік интеллект мүмкіндіктерін шектеп, бұқаралық сананың иррационалдық деңгейге ауысуын тездетуі мүмкін. Бұл күштер қоғамдық сананың азуына жол ашып, қолтума сананың ең рационалды компоненттерін ығыстырып, орнына өңделмеген «қоқыс» ақпаратты толтыруға бейім тұрады. Сонымен бірге әлеуметтік зиялылықтың жойылуы жағымсыз архетиптердің тууын қайтадан күшейтеді — бұл өзара қоректенетін тұйық айналымға ұқсайды.
Қазақ этосындағы дистрестік тәжірибенің қалыптасуы
Архетиптердің нақты қай кезде пайда болғанын дәл айту қиын: әр ел мен өңірде оның «жасы» әртүрлі. Қазақ этосына қатысты салмақты архетиптердің бір бөлігі Ресейдің Қазақстанды отарлауымен байланысты кезеңдерде, қоғамның әлеуметтік-саяси және шаруашылық өмірін реттеуге ұмтылған жаңа топтардың пайда болуымен қатар қалыптасты деуге болады. Бұған қоса кей архетиптердің негізі жоңғар шапқыншылықтары, татар-моңғол кезеңі немесе діни сенім-нанымдардың ауысуы (әсіресе исламның таралуы) сияқты бұрынғы дәуірлерге кетуі ықтимал.
Негізгі түйін — тарихи фактілерді тізбелеу емес, дистрестік тәжірибе архетиптері қандай механизммен қалыптасады деген сұрақ. Әлеуметтік зиялылықты белгілі бір этос дамуы деңгейіне сәйкес, әр қоғамдық жағдайға өз «жауабын» таба алатын, әсерлесудің жаңа әдістерін қолдануға қабілетті құрылым деп түсінсек: мұндай қауым стресстік революциялық ситуацияларға тап болғанда, оларды айналып өтіп, тиімді жол табуға тырыса алады. Алайда қиратушы күш қысымын тоқтату әрдайым мүмкін емес: белгілі бір сәтте ескі құрылым қирап, әлеуметтік зиялылық іске қосылмай қалады.
Регулятивтік вакуум және тарихи трагедия
Құрылым күйрегеннен кейін реттеушілік автоматизмдер, шаблондар, әдеттер және дистрестік архетиптер арқылы іске аса бастайды. Жаңа регулятивтік вакуум жағдайында бұл құбылыс тұтас қауым үшін тарихи трагедияға айналады: өмір жалғасады, бірақ өңделмеген ақпарат көбейіп, «қорытылмаған» мазмұн әлеуметтік-этникалық жадыда шөгіп қала береді. Дистрестік жағдайда еске сақтау мен ұғыну «дені сау» әлеуметтік зиялылық кезіндегіден мүлде бөлек жүреді.
Кеңес өкіметі кезеңінде қазақ қауымының этосы құлдырап, деформацияға ұшырады; бірақ өндіріс те, тұрмыс та тоқтаған жоқ. Жүйе «держава» сипатында тұрғанымен, ұлттық-этникалық құндылықтар айтарлықтай бұзылды, ал қоғам өркениетті өмір сүру деңгейіне жете алмады. Қазақтарға жат жүйе бола тұра, көпшіліктің санасында ол «ең дұрыс әрі ең әділетті құрылым» деген қарабайыр ұғым ұзақ сақталды. Жалған ақпарат көбейді, сенушілер азаймады — өйткені этос әлемді, қоғамды, адамды өз «елегінен» өткізу мүмкіндігінен айырылған еді.
Отаршылдықтың жарасы және жыраулардың ескертулері
Деформациялар мен дистрестік этос тек Кеңес дәуірінде пайда болды деу дұрыс емес. Халықты дүрліктіріп, зиялыларын түңілткен «ақырзаманның» тарихи аты — отаршылдық және патша тәртібінің орнығуы еді: ол елді дәстүр-салтынан, этосынан айыруға бағытталды. Ата-мекенінен айырылған жұрт бостандығынан, ерік-жігерінен, үйреншікті тіршілігінен де айырыла бастады; ғасырлар бойғы ата салтынан қол үзіп, оның әсерін психологиядан, мінез-құлықтан, тұрмыстан көруге болды.
Әдеби куәлік және қоғамдық намыс
Болар қасіретті Асанқайғы, Бұқар жырау, Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы күңірене толғады. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басында Абай, Ыбырай, Асан ақын, Жамбыл да этос пен этникалық сананың ауыр күйін көріп, сөзге түсірді. Бұл жерде ақындардың тірегі — жеке мұң емес, ел намысы, қоғамдық ар-ұят.
Отаршылдық тек жерге иелік етумен шектелмей, халықтың ар-ұятын аяққа басып, өтірік-өсекке, дау-жанжалға, қатыгездік пен харамдыққа сүйенген әлеуметтік ахуалды күшейтті. Соның салдарынан ел ішіне алауыздық, ішмерездік, сатқындық ұялауға бейім орта қалыптасты; отаршылдық ойраны отбасылық іргені де шайқап, «ұлды әкеден, қызды анадан» бездіретін деңгейге жетті деген пайым айтылады.
Дистрестен кейін: әлеуметтік интеллектінің тұсаулануы
Этностың этосы және оны шабыттандыратын әлеуметтік зиялылық дистрестік жағдайға тап болғанда, қауым ғасырлар бойғы «психикалық бағдаршамынан» айырылады: сең соққан балықтай күй кешіп, жел қайдан соқса, соған ыңғайлануға бейім әдет қалыптастыруы мүмкін. Мұндайда жаңа әрі бай ақпарат тәжірибеге айналмайды — себебі ол әлеуметтік зиялылық пен этностың теориялық деңгейдегі өздік санасының елегінен өтпей, өңделмей қалады. Өңделмеген мазмұн этникалық психиканың терең қатпарларына жағымсыз әсер мен реакция ретінде шөгіп, кейін қайта қозатын әлеуетке айналады.
Тұйық айналым қаупі
Әр дистрестік ситуациядан соң этникалық этос меңіреуленуі мүмкін: әлеуметтік интеллектінің елеулі бөлігі өңделмеген архетиптермен «әуре» болып, жаңа шешім қабылдауға қуат қалдырмайды. Ал әрбір жаңа жойқын жағдай сол архетиптерді қайта «бабына келтіріп», қоғамда еркін әрекет ететін әлеуметтік-психологиялық факторға айналдырады. Бұл факторлар рационалды сананы тұсаулап, орнына иррационалдықты күшейтуі ықтимал.
Дистрестік архетиптердің «сығымдалған іздері» ұрпақтан-ұрпаққа берілуі мүмкін. Мұндай архетип — этнос бастан кешкен ішкі конфликт. Егер ол конфликт қоғам тарапынан, соның ішінде жеке психика деңгейінде де, түйсініліп-ұғынылса, архетип өзінің жойқын қуатынан айрылып, жаңа тәжірибеге бастау бола алады: әлеуметтік зиялылық қарама-қарсылықты еңсеріп, рационалды әрі бейімді жұмыс істеуге мүмкіндік табады.
Бірақ кей жағдайда архетиптер (тіпті саналы түрде де емес) қоғамдық реформаторлар үшін «ең дұрыс жол» сияқты көрініп, оларды қорғаштау үрдісі пайда болады. Мұндай қорғау «ұлттық мінез-құлық табиғатынан» деген дәлелмен бүркемеленуі мүмкін, ал шын мәнінде ол — әлеуметтік зиялылықтың қатып-семіп қалуының белгісі. Бұл әсіресе билікке жақын ортада байқалса, рационалсыз, парасатсыз, бейімсіз мінез-құлық кең қауымды жарақаттап, қоғамдық сорға айналуы ықтимал.
Қорытынды бағыт
Этос тұрақтылығы — қоғамның еркіндігі мен эволюциялық дамуының тірегі. Ал гуманитарлық абсолюттер — сол тіректің адамгершілік өзегі. Дәл осы өзек әлсірегенде, дистрестік архетиптер күшейіп, рационалдықты ығыстырып, қоғамды бейберекет реакциялар әлеміне итермелеуі мүмкін.