Құқықтық жақтан
Құқық бұзушылық түсінігі: қоғамның дамуы және тәртіптің қажеттілігі
Жер бетінде адамзат пайда болған сәттен бастап қоғам өмірінде күрделі үдерістер жүре бастады. Алғашқы кезеңдерде адам баласы жабайы тұрмыс кешіп, ең төменгі қажеттіліктерін табиғаттағы бар ресурстар арқылы қанағаттандырды. Неолит дәуіріндегі «революция», қола мен темірдің ашылуы адамды прогресс жолына бағыттады. Еңбек нәтижесінде тайпалар материалдық-техникалық базасын нығайтты, ал адамдар арасындағы қарым-қатынас барған сайын күрделене түсті.
Әуелде тобыр немесе ру ішіндегі дау-дамайды ақсақалдар кеңесі шешетін. Тайпалық одақтар құрылған сайын кеңейген қауымды көсемдер реттей бастады. Адам табиғатынан қоғаммен тығыз байланыста өмір сүреді: жалғыз өмір сүру мүмкін емес. Сондықтан қоғам ішінде түрлі әлеуметтік үдерістер қатар жүреді, соның бірі — құқық бұзушылық.
Құқық бұзушылыққа екі қырынан қарау
- 1 Әлеуметтік қыр: құқық бұзушылыққа қоғамдағы объективті және субъективті факторлар әсер етеді.
- 2 Құқықтық қыр: құқық бұзушылықтың алдын алу үшін міндеттерді белгілейтін және тыйым салатын нормалар заң арқылы бекітіледі.
Әлеуметтік себептер: объективті факторлар
Қоғамға объективті ықпал ететін факторларға әлеуметтік, экономикалық және психологиялық үдерістер жатады. Мысал ретінде Қазақстанның 1991–1998 жылдарындағы кезеңін еске алуға болады: халық тұрмысының төмендеуі, инфляцияның жоғары болуы, жұмыссыздық, мемлекеттің дағдарыстық жағдайда қалуы — мұның бәрі құқық бұзушылық деңгейінің өсуіне әсер етті.
Кеңес Одағы құлағаннан кейін ТМД елдері нарықтық қатынасқа бет бұрды. Әлеуметтік теңсіздік күшейіп, қоғамда жіктелу байқалды. Көпшілік үшін батыстық-нарықтық қағидаларға бейімделу психологиялық қиындық туғызды. Шекаралардың ашылуы да тәуекелдерді арттырды: есірткі, қару-жарақ және басқа да заңсыз тауар айналымы көбейді.
Әлеуметтік себептер: субъективті факторлар
Субъективті қырынан алғанда құқық бұзушылыққа жеке тұлғаның мінез-құлқы, менталитеті, тәрбиесі және оны қоршаған әлеуметтік ортаның ықпалы әсер етеді. Яғни бірдей жағдайда әр адам әртүрлі шешім қабылдайды: құндылықтар жүйесі, дағды, өмірлік тәжірибе және психологиялық тұрақтылық маңызды рөл атқарады.
Қоғамға қауіпті құқық бұзушылық түрлері (бандитизм, рэкет, тонау, есірткі саудасы, жезөкшелік) тек жеке адамдарға емес, тұтас мемлекет қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Сондықтан олармен күрес жеке жазалаумен шектелмей, мемлекеттік деңгейде жүйелі шешімдерді қажет етеді.
Тарихи даму: тәртіпті реттеудің эволюциясы
Тарихқа көз жүгіртсек, ерте өркениеттерде (Вавилон, Шумер, Египет) қоғамдық тәртіпті көбіне дін қызметшілері сақтаған. Себебі сол дәуірдегі адамның дүниетанымы Жаратушы ұғымымен тығыз байланысты болды: дін қоғам мүшелері арасындағы қарым-қатынасты реттеуші қызмет атқарды. Бұл қағида орта ғасырларға дейін сақталды.
Ислам мен христиандық кең таралып, олардың нормалары кей қоғамдарда заң орнына жүрді. Мысалы, шариғат қағидалары бүгінгі күннің өзінде бірқатар араб елдерінде құқықтық жүйенің маңызды тірегі болып табылады. Сонымен қатар көптеген халықтарда дәстүр, әдет-ғұрып және этикет нормалары құқықтық ережелердің қалыптасуына ықпал етті.
Хаммурапи заңдары және заңның жаңару қажеттілігі
Біздің заманымызға дейінгі XX–XVI ғасырлар аралығында Хаммурапи заңдары пайда болды. Бұл кезеңде қоғам күрделене бастағандықтан, ішкі қатынастарды жаңа тәсілмен реттеу қажеттігі туындады. Ерте және қазіргі заңдарға назар аударсақ, түпкі мақсаты ұқсас екенін көреміз: қоғамдық тәртіпті сақтау, қоғамға зиян әрекеттердің алдын алу.
Алайда уақыт өткен сайын кез келген құқықтық жүйе ескіре бастайды: қоғамдық қатынастар күрделенеді, жаңа жағдайлар мен прецеденттер пайда болады. Сондықтан заңдар үнемі жаңарып отыруы тиіс. Заңның басты қызметі — тек реттеу емес, сонымен бірге құқық бұзушылықтың алдын алу.
Солон реформалары: заңның қоғамға әсері
Ұлы грек ойшылы Солон Афинадағы қиындықтарды шешу үшін бұрынғы заңдарға реформа жүргізді. Бұл өзгерістердің пайдасы халыққа айқын болды: әлеуметтік ахуал жақсарды, қарыз ауыртпалығы жеңілдеді, экономика оңала бастады, сот жүйесі жаңарды.
Дегенмен Солон заңдары өз дәуірі үшін озық болғанымен, құл иеленушілік жойылған жоқ, жер мәселесіне жеткілікті деңгейде назар аударылмады. Бұл заңның тарихи шектеулілігін көрсетеді: кез келген құқықтық реформа белгілі бір кезеңнің әлеуметтік құрылымына тәуелді.
Мемлекет және құқық бұзушылық: жауапкершіліктің кеңеюі
Адамзат дамыған сайын этностар бірігіп, мемлекет құрып, басқару жүйесін және мемлекеттік аппараттарды қалыптастырды. Алғашқы, тұрақсыз, кейде формальді шекаралар пайда болды. Мемлекет ішіндегі құқық бұзушылыққа қарсы әрекет ету үшін жазалау тетіктері мен сот органдары құрылды. Осылайша құқық бұзушылық енді шағын қауымның ғана емес, тұтас мемлекеттің шешетін мәселесіне айналды.
Теологиялық түсіндіру туралы ескертпе
Құқық бұзушылықтың пайда болған нақты уақытын дәл айту қиын. Теологиялық көзқарас бойынша алғашқы тыйымды бұзу оқиғасы Адам мен Хауа туралы діни мәтіндерде сипатталады. Бұл түсіндірудің түйіні — қандай да бір келісім, шарт немесе тыйым бұзылса, жауапкершілік мәселесі туындайды.
Дін және құқықтық тәртіп: тарихи мысалдар
Батыс Еуропа: инквизиция және индульгенция
Орта ғасырларда Рим-католик шіркеуінің ықпалы күшейіп, Батыс Еуропада саяси өмірге де әсер етті. Қатаң жазалаушы орган ретінде инквизиция құрылып, шіркеу қағидаларына бағынбағандар «кәпір» (еретик) ретінде айыпталды. Кей жағдайда құқық бұзушылықтың ауыр-жеңілдігіне қарамастан, қатаң жазалар қолданылды.
Сонымен бірге кешірім тетігі де болды: шіркеу сататын индульгенция — күнә үшін уақытша кешірім ретінде берілетін құжат. Бұл тәжірибе әлеуметтік әділетсіздікті күшейтіп, байларға жеңілдік, ал қарапайым халыққа қаталдық түрінде көрініс тапты.
Индульгенцияға қарсы алғашқылардың бірі — неміс ойшылы Мартин Лютер. Ол кешірім беру құқығы тек Құдайға тән деп есептеп, бұл көзқарас Германияда (лютерандық) және Солтүстік Еуропада (кальвинизм) кең қолдау тапты. Нәтижесінде шіркеуге қарсы реформалар басталды.
Ислам өркениеті: шариғаттың құқықтық орны
VII–VIII ғасырларда араб түбегінде ислам діні қалыптасып, Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) араб қоғамының мәдениеті мен қоғамдық өміріне елеулі өзгерістер әкелді. Мұсылман елдерінде заң нормалары шариғат қағидаларына қайшы келмеуі тиіс деген ұстаным орнықты.
Шариғат — Құран аяттары мен Сүннетке негізделген құқықтық-нормативтік жүйе. Бірқатар араб елдерінде ол ұзақ уақыт негізгі құқық көзі ретінде қолданылды. Тарихи тұрғыдан бұл жағдайдың себептерінің бірі — көптеген мұсылман қоғамдарының ұзақ кезең бойы сыртқы құқықтық ықпалдарға шектеулі ашық болуы.
Құқықтанудағы анықтама: құқық бұзушылықтың мәні
Құқық бұзушылық ұғымының тарихи және логикалық бастауларында социологиялық түсінік жатыр. Құқықтану тұрғысынан құқық бұзушылық — құқықтық нормалар жүктеген міндеттерді бұзу және заңмен тыйым салынған әрекеттерді жасау.
Іс-әрекет, әрекетсіздік және кінәлі мінез-құлық
Адам өз іс-әрекеті мен қылығы арқылы басқа адамдармен, қоғаммен және мемлекетпен қарым-қатынасқа түседі. Заң бұзушылық адамның мінез-құлқынан байқалады. Адамның ойы тікелей заңмен реттелмегенімен, кез келген әрекет сана мен ой елегінен өтпей жүзеге аспайды.
Ақылы дұрыс адамның мінез-құлқы ерік пен ойдың бақылауымен қалыптасады. Демек, құқық бұзушылық — қоғамға және жеке тұлғаларға зиян келтіретін, құқықтық нормаларға қайшы әрекет немесе әрекетсіздік.
Әрекет
Құқық нормаларын бұза отырып, нақты іс-қимыл жасау арқылы көрінеді.
Әрекетсіздік
Құқық нормалары талап ететін міндетті іс-қимылды орындамау арқылы жүзеге асады.