Күймен айтысу, күймен сайысу арқылы өнерлерін сынғасалу қазақ күйшілерінің ертеден бар дәстүрі
Күй айтысы: өнер сайысы және рухани өлшем
Күймен айтысу, күймен сайысу арқылы өнерін сынау — қазақ күйшілерінің ертеден бар дәстүрі. Есімі елге мәлім күйшілердің талайы ең әсем, ең күрделі күйлерін дәл осындай егес үстінде төгіп отырған. Мұнда жеке адамның ғана емес, тұтас елдің намысы сынға түсетін кездер де аз болмаған. Қазақ пен түрікмен, қазақ пен қырғыз, қазақ пен қалмақ арасындағы күй сайыстары және сол сайыстардан туған күйлер — соның айғағы.
Дәулеткерей, Өскенбай сияқты күйшілердің түрікмен өнерпаздарымен болған айтыстарынан туған сиқырлы саздар мен шежірелі аңыздар ұрпаққа мұра болып қалды. Күй айтысы жаңа күйлерді дүниеге әкеліп қана қоймай, сол күйлердің қалай туғанын баяндайтын, деректілігі мол, оқиғасы ширыққан аңыз-әңгімелерді де қатар тудырып отырған.
Аңыз-әңгімелердің деректілігі
Күй айтысына қатысты аңыздардың өзегі — айтыс үстінде тың күйді суырып салып тартатын арқалы өнерпаздың шеберлігі. Өскенбай Қалмамбетұлының «Жаңылтпаш» күйіне қатысты аңызда нақты тарихи адамдар, туыстық пен достық байланыстар, жер-су атаулары, сол өңірдің аң-құсы, тұрмыс-тіршіліктің этнографиялық көріністері, ең соңында күйшілердің дара өнері қатар өріледі. Мұндай мәтіндер ақпараттық мағлұматының молдығымен де, тарихи деректілігімен де назар аударады.
Өнер жарысының дәстүрге айналуы өнерпаздың кемелдігін ғана танытпайды; ең мәндісі — халықтың рухани мәдениетінің кемелдігін де әйгілейді. Мұндай бәсеке, әдетте, мемлекеттік нұсқаудан тыс, саяси науқаннан ада, халықтың табиғи сұранысымен және шынайы демократиялық сипатта өтеді.
Екі негізгі үлгі: қара тартыс және түре тартыс
Қара тартыс
Қара тартыста жеңісті көбіне күй санын арттыру арқылы алуға ұмтылады. Мұнда тартыс ұзаққа созылып, «күйдің түбі көрінбей» кететін сәттер жиі болған.
Түре тартыс (қайым тартыс)
Түре тартыстың шарты қатал: бірінші адам тартқан күйді екінші бәсекелес айнытпай қайталап отыруы керек. Қиындығы сонша, кезекке таласу жиі кездескен; кейбір күйшілер қарсыласы күй тарту тәсілін көрмесін деп, киіз үйдің іргесін түргізіп, керегенің екі жағында айтысқан.
Бұл үлгіге шын мәнінде өзіне сенген дәулескер күйшілер ғана тәуекел еткен. Сонда да тосын естіген қиын күйді бірден дәл қайталауда мүдіріп, өзекті сарынын ғана іліп қалып, нобайын тартып беретін кездер болатын. Мұндайда төреші кеңдік танытып: «Күйдің құлағы шықты, келесі күй тартылсын», — деп тоқтам айта алған.
Мұнда «үлгі» сөзі әдейі қолданылып отыр: ауызекі тілде қара тартыс пен түре тартысты «күй айтысының түрлері» деп те айта береді. Алайда «түр» ұғымы төменде басқа мағынада — біртұтас дәстүрдің ішкі жіктелуі ретінде қолданылады.
Айтысты ұйымдастыру: төреші және «бата тартыс»
Күй айтысы алқалы жиында, ас берілгенде, үлкен тойда алдын ала дайындалып өтсе, төреші белгілеу дәстүрі болған. Төреші міндетті түрде күйден хабары бар, өзі де тарта алатын білікті адам болуы шарт.
Мұндай айтыста алдымен күй тарту кезегі төрешіге беріледі. Бұл «бата тартыс» немесе «күй шақыру» деп аталады: біріншіден, төрешінің лайықты адам екенін танытады; екіншіден, айтысқа түсетін күйшілердің шабытын шақырады.
Күй айтысының кеңістігі: өңірлер және қоғамдық қызмет
Күймен жауаптасу дәстүрі қазақ даласының барлық өңірінде болған. Дегенмен күй айтысын айрықша дәстүр еткен аймақтар ретінде Маңғыстау мен Арқа алабы жиі аталады. Бұл өңірлерде күйдің сыналар тұсы да, нағыз күйдің дүниеге келер сәті де көбіне намыс қозғайтын әрекет үстінде өткен.
Тосын әрі сәтімен шыққан күй қоғамдық өмірдің күрделі мәселелеріне араласып, талай рет оң шешімнің кілті болған: сөзбен жібіте алмаған жүректі күймен жібіткен, күшпен қайтара алмаған ашуды күймен тоқтатқан, байлықтың кеудемсоқ арынын күймен басқан оқиғалардың мысалы айтыс күйлері аңыздарында мол ұшырасады. Осы тұста күйшілік өнердің қоғамдық өмірді реттеуші қызметі айқын көрінеді.
Біртұтас дәстүр ішіндегі төрт түр
Қара тартыс пен түре тартыс — айтыстың екі үлгісі. Ал осы айтыс дәстүрі өз ішінде төрт түрге жіктеледі:
-
1) Алдын ала сайланып келіп айтысу. Айтыстың мезгілі мен мекені белгілі, қатысушылар да көбіне алдын ала мәлім болады.
-
2) Тосын кездесу үстіндегі айтыс. Ерегіс, намыс, даулы жағдай кезінде бірден күймен жауаптасып, сол сәтте жаңа күйлер тууы мүмкін.
-
3) Оқиғаға арнап шығарылған айтыс сипатындағы күйлер. Күйші куә болған немесе ел жадынан кетпеген оқиғаны күй тілінде бәсеке-диалог үлгісінде баяндайды.
-
4) Күймен жауаптасу, сәлем айту, күй арнау. Күй арқылы танысу, көңіл жеткізу, ишара білдіру, өнер сыйлау дәстүрі.
1-түр: сайланып келіп айтысу және «жансыз» жіберу дәстүрі
Алдын ала сайланып келетін айтыста күйшілер бір-бірінің репертуарын, бұрауын, тарту мәнерін әртүрлі жолмен аңдауға мүмкіндік алған. Бірақ күйшілердің бәрі бірдей көпшіл болмаған: кейбірі өнеріне қызғанышпен қарап, көптің алдында ашыла бермеген. Мысалы, Сайдалы Сары Тоқа өз күйлерін бұзып тартқанды естісе қатты ашуланған; Сүгірдің де өз күйлерін оңаша тартуды ұнатқаны айтылады.
Осындай жағдайда айтысқа түсетіндер қарсыластың деңгейін аңдау үшін «жансыз» жіберіп, алдын ала шолу жасасатын дәстүр де болған.
Заманбек пен Жұмажан туралы оқиға
Тарбағатай сілеміндегі Маңырақ тауы арасынан ағатын Терісайрық өзені бойында, Қайрақбайдың Заманбегі деген дәулескер күйші XIX ғасырда өмір сүрген (руы — Найман). Бұл өңірде оның «Қайрақбай» күйі әлі де тартылады.
Даңқы алысқа кеткен Заманбекке Керей ішіндегі Жұмажан күйші ынтығады. Ақыры Жұмажан ел ақтаған дуананың киімін киіп, мылқау кейпіне еніп, Найман ішіне келеді. Біраз уақыт ел көзі үйренген соң, Заманбектің үйіне жетіп, отын бұтап, су әкеліп, қонақ-қауымның айналасында жүреді. Заманбек күй тартса, босағаға отыра кетіп, телміріп тыңдай береді. Заманбек оны мүсіркеп, «ішінде бір шер бар» деп ойлап, одан сайын егіліп тартады. Осылайша Жұмажан Заманбектің өнерін көкірегіне түйіп алады.
Кейін Найман мен Керей арасындағы бір бәсекеде екеуі кездескенде, Заманбек Жұмажанның тартуына тәнті болып: «Біреудің өзегін жарып шыққан перзентін екінші біреу жатсынбай бауырына салып, мәпелеп ұстай алады екен-ау!» — деген деседі. Қызығы, Найман ішінде Заманбектің «Қайрақбай» деп тартылатын күйі Керейлер арасында Жұмажанның «Арманда» деген күйі болып тартылады.
Бұл оқиға көшпелілер дүниетанымында өнердің басты мұраты жеке атақ-даңқ емес, халық көңілінен шығу, халыққа қызмет ету екенін аңғартады. Бұл — қоғамның демократияшыл болмысымен де үндес құбылыс.
Үлкен жиындардағы айтыстар: қырғыз-қазақ өнер додасы
Алдын ала сайланып өтетін күй айтыстары көбіне ірі жәрмеңкелерде, сауын айтылып берілетін астарда, салтанатты жиындарда, той-думанда өткізілген. Қырғыздың белгілі манабы Шәбденнің асына қазақтың жеті уезінен адамдар қатысып, Ақмола уезінен әйгілі күйші әрі болыс Тоқа Шоңманұлы бастап барғаны айтылады.
Сол аста бірнеше жұп күй айтысы болып, Сайдалы Сары Тоқа қырғыздың Ыбырай Тұманұлы және Қарамолда Оразұлы деген «жас пері» атанған қос күйшісімен айтысқан. Тоқа кейін: Ыбырай мен Қарамолданың терең мұраны таңды-таңға ұрып тартатынын, қара тартыста күйдің «түбі көрінбей» кеткенін, жұртшылықтың түре тартысқа салғанын еске алады. Ол Ыбырайдың «Қамбархан», «Бата», «Тертолғау», Қарамолданың «Қамкейдің арманы» сияқты күйлерін асыл өнер деп бағалап, қырғыз жұртының үлкендігін сыйлағанын айтады.
Қырғыз өнерпаздарымен әйгілі күйші Ықылас Дүкенұлы да талай рет күй айтысына түскен. Жамбыл мен Мұраталының күй айтысы да ел жадында сақталған.
Маңғыстау тәжірибесі: күйдің «қоғамдық тетігі»
Алдын ала сайланып өткізілетін айтыстың қызғылықты үлгілері Маңғыстауда көп кездеседі. Бұл өңірде күй өнері айрықша қадірленген: күй қоғам өмірінің сан алуан жағдайына араласып, талай кісілікті шешімдердің кілті болған. Абыл, Боғда Қоңыр сияқты дәулескер күйшілердің қанатты өнері көбіне додалы айтыс үстінде, тосын сын сәтте туғаны байқалады.
«Үш ананың айтысы»
Маңғыстауда күні бүгінге дейін мәлім «Үш ананың айтысы» атты күй сайысына Әлімнен Тоғызбай, Табыннан Наушағыз, Бойұлынан Еспай сияқты күйшілер сайланып келіп қатысқан. Айтыс аса қызу тартыспен өтіп, нәтижесінде «Шиелеме-шегелеме», «Терісқақпай» сияқты тамаша күйлер туған.
Мұндай сайыста тартыс бір ғана қайырыммен тынбай, өнердің мүмкіндігі барынша кең ашылады.
2-түр: тосын жағдайдағы айтыс және күйдің дауды тарқатуы
Көшпелі өмір салтында туыстық байланыс, жеті атадан арғы буынмен ғана қыз алысып, қыз берісе жүретін кеңістік қозғалысы — ауыл мен ауылдың, ру мен рудың үздіксіз қарым-қатынасын қамтамасыз еткен. Бұл ортада моральдік-этикалық қалыптар орнығып, тосын айтыстар да сол дәстүр шегінен шықпай өрбіген. Тығырықтан шығар жолды күй шешетін жағдайлар осылай қалыптасқан.
Тосын жағдайда күйді араға салу, күймен істің түйінін шешу халық күйлері аңыздарында жиі кездеседі. Мысалы, қазақ пен қалмақ арасындағы қақтығыстың түйінін қос күйшінің айтысымен шешетін «Қазақ пен қалмақтың күйі», қонақ жігіттің бойжеткен қызды күймен сынап, қарымта күйден тосылуы баяндалатын «Қағытпа»
Құлшар туралы аңыз және күйлердің «бір авторға» телінуі
Тосын айтыстың көркем үлгілерінің бірі — Адайдан шыққан әйгілі домбырашы Құлшарға қатысты әңгіме. Жолаушылап келе жатып ат басын бұрған үйде ол қызымен де, шешесімен де күй тартысқа түседі. Әуелде менменсіп тартқан Құлшар көп ұзамай олардың қақпақылына түсіп, қатты сасады. Осы оқиғаның айғағындай болып бүгінге «Қыз қамаған», «Сық-сақ»
Тосын айтыстың маңызды ерекшелігі — сол сәтте туған күйлердің ел ішіне көбіне бір күйшінің мұрасы ретінде тарауы. Құлшар оқиғасында «Қыз қамаған» күйін Құлшардың өзі шығарғаны, ал «Кербез Керік», «Ат жортақ», «Кебіс қалған», «Сық-сақ»
Бұл құбылыс көшпелі өнердің міндетті түрде нақтылы өмірдің айғағы, шежіресі әрі реттеушісі ретінде дүниеге келетінін тағы бір мәрте танытады.
Тосын айтыстарға қатысты айрықша мысалдар көп: Тәттімбеттің күйші қызбен айтысында етігін шешіп тастап, домбыраны башпайымен қағуы; Тоқаның дәл осындай жағдайда домбыра пернесін бәкімен сырып, пернесіз тартуы; Өскенбайдың түрікмен өнерпаздарымен сайысы — бәрі де күй айтысының тосын мінезін айғақтайды.
3-түр: оқиғаға арналған айтыс сипатты күйлер
Күй айтысы — күй тіліндегі диалог. Осы тұрғыдан алғанда, белгілі бір оқиғаға байланысты кезектесе тартылған немесе бір күйдің ішінде диалог ретінде құрылған шығармаларды да айтыс табиғатына жақындатуға болады. Рас, мұны «арнау күй» деуге де келер еді. Бірақ күй жанры, жалпы алғанда, себепсіз тумайды: ол міндетті түрде өмір құбылысымен шендесіп жатады. Сондықтан арнау сипатындағы айтыс өрнектерін күй айтысының қызықты бір саласы ретінде қарастырған жөн.
«Кәрібоз» бен «Салторы»
Мұнда Кәрібоз — бір кездегі алдына қара салмаған жүйрік, Салторы — кейінгі жас сәйгүлік. Күй тілінде екеуінің бәйгеге қатар түсуі баяндалып, бәсекелік жағдай диалогтық өрнекке айналады. Ел ішінде бұл екі күйді бөлек те тартатын дәстүр бар: аңыз ғана емес, күйдің драмалық бітімі мен әуендік шиеленісі де айтыс сипатын айқын көрсетеді.
«Күндестің күйі» (Қыдыралы Есжанов)
Қазанғап Тілепбергенұлының шәкірті Қыдыралы Есжановтың бұл күйі бастан-аяқ бай мен бәйбішенің тәжіке диалогына құрылады. Аңыздың өзінен бөлек, сол аңыз сөздерінің буын ырғағына бағынған әуендік жауаптасуы тыңдаушыға айтыс күйлерінің бір үлгісіндей әсер береді.
4-түр: күймен сәлемдесу, арнау және жауап
Айтыс күйлерінің соңғы түріне күйшілердің күймен жауаптасуы, сәлем жолдасуы, танысуы, бір-біріне күй сыйлауы және арнауы жатады. Мұны Құрманғазы мен Дәулеткерей арасындағы кездесулер туралы аңыз айқын көрсетеді.
Құрманғазы — Дәулеткерей: «Бұлбұл» және «Бұлбұлдың құрғыры»
Құрманғазы істі болып, сауға сұрау үшін Дәулеткерейді арнайы іздеп келеді. Екі күйші де бірін-бірі алдымен өнердегі өрістестігі үшін қадір тұтқан. Үй иесі әрі төрелігі бар адам ретінде домбыраны алдымен Дәулеткерей ұстап, «Бұлбұл» атты күй тартады. Әсем сазға елең еткен Құрманғазы сол атпен жауап күй тартады. Сонда Дәулеткерей оның өнеріне тәнті болып: «Жоқ, бұл жай ғана бұлбұл емес, бұлбұлдың құрғыры екен», — дейді. Содан Құрманғазы күйі «Бұлбұлдың құрғыры» аталып кеткені айтылады.
Дәл осы іспетті Құрманғазының «Сарыарқа» күйі мен Тәттімбеттің «Көкейкесті» күйі де бір-біріне арнау ретінде туған деген аңыз бар. Өмір бірқалыпты емес: күймен жауаптасу мен арнау да сан түрлі жағдайға байланысты дүниеге келеді.
Күй — диалог ретінде
Жетісу мен Шығыс Қазақстан өңірінде кең танылған Қожеке Назарұлының «Жиреншенің Қарашашты жоқтауы» атты екі күйі бар. Бұл жұп күйдің табиғатынан-ақ жауаптасу аңғарылады: екеуін қатар тыңдағанда ғана эстетикалық әрі деректік әсер толық ашылады.
Сол сияқты халық күйлері «Кербез қыз» және «Сал жігіт» те күймен сәлем айту дәстүрін танытады: әуелі кербез қыздың менсінбеуі суреттеліп, кейін сал жігіттің базынасы күй тілінде жетеді; қыз күй тілін түсініп, астамшылдығын мойындап, мұңаяды.
Мұндай мысалдардың бәрінде қатар өрілетін екі желі — екі тағдыр, екі тұлға — күй оқиғасы мен әуенінің өзегіне айналады. Айтыс күйлерінің музыкалық болмысы көбіне аңыз айту барысында тереңірек ашылып, тыңдаушыны эстетикалық-эмоциялық әсерге бөлейді.