Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы: мәні және экономикалық рөлі
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы — бірыңғай қаржы жүйесінің құрамдас бөлігі әрі айрықша сферасы. Ол қаржы жүйесінің орталықтандырылмаған бөлігін құрайды және материалдық, сондай-ақ материалдық емес игіліктер жасалатын қоғамдық өндірістің негізгі буынына қызмет етеді. Дәл осы салада елдің қаржы ресурстарының негізгі бөлігі қалыптасады.
Негізгі түйін
Бұл сфера қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және ұлттық байлықты алғашқы бөлуді қамтиды. Сондықтан шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы қаржы жүйесінің негізгі әрі бастапқы буыны болып саналады.
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы қоғам экономикасының іргетасын қалыптастырады: мұнда өндіріс жүреді, ресурстар шоғырланады және ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесі қамтамасыз етіледі. Бұл қаржының өмір сүруі тауар-ақша қатынастарына және экономикалық заңдардың әрекетіне тікелей байланысты.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесінің негізгі қырларын ақша нысанында көрсетеді және экономикалық заңдардың талаптарына сәйкес оны іске асыруға ықпал етеді. Ол ұлттық шаруашылықты дамытуға қажетті ақшалай табыстар мен қорланымдарды қалыптастыру және пайдалану үшін қызмет етеді. Берік әрі дұрыс ұйымдастырылған кәсіпорын қаржысы — басқарудың маңызды экономикалық тетігі және экономиканы қайта құрудың пәрменді құралы.
Қамту аясы: қай субъектілердің қаржысын біріктіреді?
Бұл сфера қоғамдық пайдалы қызметтің әртүрлі бағыттарындағы кәсіпорындардың, фирмалардың, қоғамдардың, концерндердің, ассоциациялардың, салалық министрліктер мен өзге де шаруашылық органдардың қаржыларын біріктіреді. Олардың қатарына өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік, жабдықтау-өткізу (делдалдық), сауда, дайындау, геологиялық барлау, жобалау, тұрмыстық қызмет көрсету, байланыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, сондай-ақ қаржы, кредит, сақтандыру, ғылым, білім, медицина, ақпарат, маркетинг және басқа қызмет түрлері жатады.
Ортақ негіз
Салалар арасында техникалық-экономикалық айырмашылықтар болғанымен, қаржының мәні мен ұйымдастыру қағидаттары ортақ, себебі олар шаруашылық жүргізудің бірдей қағидаттарына және бірыңғай экономикалық заңдарға сүйенеді.
Неліктен біріктіріледі?
Бұл жағдай олардың барлығын жалпы «қаржы» категориясының функцияларын орындайтын қосалқы категория ретінде қарастырудың мүмкіндігі мен қажеттігін негіздейді.
Қызметі
Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы бөлу және бақылау функцияларын атқарады.
Негізгі функциялар: бөлу және бақылау
Бөлгіштік функция
Бөлгіштік функцияның ерекшелігі — қаражаттардың жеке-дара ауыспалы айналымы процесінде өндірілген өнім құнының белгіленген экономикалық нормативтер негізінде бөлінуі. Мұндай нормативтерге салық мөлшерлемелері, амортизациялық аударым нормалары және несие үшін пайыздар жатады. Бұл қаржының ұдайы өндіріс процесінде құнды бөлуге және қайта бөлуге қатысатынын көрсетеді.
Ұйымдастыру логикасы
- Кәсіпорын белгілі бір кезеңге кірістер мен шығыстардың көлемін жоспарлар, болжамдар және ниеттер негізінде есептейді.
- Шығыстардың жабылу көздері анықталады: меншікті қаражат, уақытша тартылған қаражат, банк несиелері, ерекше жағдайда бюджет қаражаты.
- Мақсат — материалдық және ақша қаражаттарының қозғалысы арасындағы сәйкестікті қамтамасыз ету.
Бөлу — өндіру мен тұтыну арасындағы байланыстырушы буын. Бұл процесс кәсіпорынның өнім өткізуден түсім алуы, оны өндірістің жұмсалған шығындарын өтеуге және таза табыс (пайда) қалыптастыруға бағыттауы арқылы жүзеге асады. Пайданың бір бөлігі қайта бөлу ретінде орталықтандырылған қорларға (мемлекеттік бюджетке және бюджеттен тыс қорларға) түседі, ал қалған бөлігі кәсіпорынның қарамағында қалып, еңбекақы төлеуге, әлеуметтік мұқтаждарға және өндірісті кеңейту мен дамытуға жұмсалады.
Бақылау функция
Бақылау функциясы кәсіпорын экономикасында ерекше рөл атқарады: есепсіз және бақылаусыз тиімді шаруашылық жүргізу мүмкін емес. Ақшалай бақылау тек кәсіпорынның өз ішінде ғана емес, басқа субъектілермен, жоғарғы ұйымдармен және қаржы-кредит мекемелерімен қарым-қатынастарда да жүзеге асырылады.
Субъектілер арасындағы бақылау
Жеткізілген тауарлар, көрсетілген қызметтер және орындалған жұмыстар үшін төлем жасау кезінде іске асады.
Қаржы-кредит органдарымен бақылау
Бюджет алдындағы міндеттемелердің орындалуын, банк несиелерін алу және қайтару тәртібін қамтиды.
Шаруашылық субъектісінің кірісі мен шығысы: теориялық негіздер
Табыстың анықтамасы және құрамы
Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есебінің №5 «Табыс» стандартына сәйкес, табыс — есепті кезеңдегі активтердің көбеюі (ақша қаражаттарының және өзге мүліктің келіп түсуі, кіріске алынуы) және міндеттемелердің азаюы (өтелінуі) нәтижесінде капиталдың өсуі. Бұл өсім қатысушылардың жарналары есебінен болған ұлғаюды қамтымайды және экономикалық пайда алуды білдіреді.
Табысқа жататын негізгі түрлер
- Дайын өнімдер мен тауарларды сатудан түскен табыс
- Қызмет көрсетуден алынған табыс
- Дивидендтер, роялти және пайыз түріндегі табыстар
Табыс ретінде танылмайтын түсімдер
- Алдын ала алынған аванстар
- Несие мен қарыздың қайтарылуы
Қызмет көрсету жөніндегі мәміленің нәтижесін жеткілікті дәл бағалау мүмкін болмаған жағдайда табыс тек жұмсалған шығындар мөлшерінде ғана танылады.
Табыстардың жіктелуі және бағалануы
Табыстар қызмет түрі мен бағытына қарай негізгі қызметтен және негізгі емес (жанама) қызметтен алынған табыстарға бөлінеді. Екі бөліктің қосындысы субъектінің жиынтық табысын құрайды. Жиынтық табыс сатылған өнімнің немесе көрсетілген қызметтің өткізу құны бойынша бағаланады. Өткізу құны активті сатушы мен сатып алушы (немесе пайдаланушы) арасындағы келісім-шартпен айқындалады.
Табысты тану шарттары
- Табыс сомасы сенімді бағаланса
- Экономикалық пайда алу ықтималдығы болса
- Меншік құқығы сатып алушыға берілсе
- Мәміле бойынша нақты немесе күтілетін шығындар дұрыс бағаланса
Ұқсас тауарлар мен қызметтерді айырбастау кезінде мәміле бойынша табыс танылмайды. Егер айырбас ұқсас емес тауарлар мен қызметтерді қамтыса, табыс алынған тауарлар мен қызметтердің өткізу құны бойынша танылады; ол сенімді бағаланбаса — берілген тауарлар немесе көрсетілген қызметтердің өткізу құны мөлшерінде танылады.
Қаржылық есеп берудегі ашып көрсету және шоттар жүйесі
Қаржылық есеп беру кезінде субъект түсіндірме жазбада табысты тану үшін қабылданған есеп саясатын, соның ішінде қызмет көрсету жөніндегі келісімдердің аяқталу кезеңдерін анықтау тәсілін, сондай-ақ есепті кезеңде танылған табыстардың маңызды түрлері бойынша сомаларды ашып көрсетуі тиіс.
Ашып көрсетілетін негізгі табыс түрлері
Кәсіпорындар мен ұйымдарда табыстардың есебі бухгалтерлік есептің бас шоттар жоспарындағы жетінші бөлім — «Табыс» шоттарында жүргізіледі. Бұл шоттар тауарлар мен басқа активтерді сатудан, қызмет көрсетуден және өзге операциялардан алынған табыстарды, сондай-ақ сатылған тауарларды қайтару, сату жеңілдіктері мен баға жеңілдіктері туралы ақпараттарды жинақтауға арналған. Жыл соңында бұл шоттар бесінші бөлім — «Меншікті капитал» құрамындағы 571 «Жиынтық табыс (зиян)» шотына жабылады.
Шаруашылық етуші субъектілердің түрлері және қызметін ұйымдастыру
Қазақстан Республикасының аумағында әрекет ететін барлық субъектілерге (резидент емес өкілдіктер мен филиалдар, заңды тұлғалар, кәсіпкерлікпен айналысатын жеке тұлғалар) бухгалтерлік есеп жүргізу және қаржылық есеп беру міндеті жүктеледі.
Заңды тұлға, филиал және өкілдік
Заңды тұлға — өз атынан мүліктік және мүліктік емес құқықтарды жүзеге асыра алатын, міндеттемелер бойынша жауап беретін, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым. Филиал — заңды тұлғаның орналасқан жерінен тыс орналасқан және оның барлық немесе кейбір қызмет түрлерін жүзеге асыратын оқшауланған бөлімше; өкілдік қызметі де осы ұғымға кіреді. Филиал да, өкілдік те заңды тұлға болып табылмайды.
Коммерциялық ұйым
Негізгі мақсаты — табыс табу және оны өз қалауы бойынша бөлу.
Коммерциялық емес ұйым
Табыс табу мүмкіндігі мен таза табысты қатысушылар арасында бөлу заңмен шектеледі.
Коммерциялық ұйымдардың негізгі нысандары
1) Шаруашылық серіктестіктер
Қатысушылардың үлестерімен қалыптасатын жарғылық капиталы бар коммерциялық ұйым. Серіктестіктің мүлкі құрылтайшылар салымдарының есебінен, сондай-ақ қызмет барысында өндірілген және сатып алынған мүлік есебінен қалыптасады және серіктестіктің меншігі болып табылады.
Түрлері
- Толық серіктестік: мүлік жеткіліксіз болса, қатысушылар міндеттемелер бойынша өздеріне тиесілі барлық мүлікпен ортақ жауапкершілікке тартылады.
- Коммандиттік серіктестік: толық серіктестер барлық мүлікпен жауап береді, ал салымшылардың жауапкершілігі өз салымдарының сомасымен шектеледі және олар басқаруға тікелей араласпайды.
2) Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестік
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС)
Бір немесе бірнеше тұлға құрған серіктестік; қатысушылар өз міндеттемелері бойынша тек қосқан салымдарының құны шегінде тәуекел етеді. Қатысушылар саны 50-ден аспауы тиіс. ЖШС басқа серіктестіктің жалғыз қатысушысы бола алмайды.
Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік
Қатысушылар міндеттемелер бойынша жарғылық капиталдағы салымдарымен жауап береді, ал ол жеткіліксіз болса — өздері айқындаған (еселеген) мөлшерде қосымша мүлкімен жауапкершілік көтереді.
3) Акционерлік қоғам
Қаражат тарту мақсатында акция шығаратын заңды тұлға. Акционерлер қоғам міндеттемелері бойынша жауап бермейді және тәуекелді өздеріне тиесілі акциялардың құны шегінде көтереді.
Нысандары
- Ашық қоғам: акцияларды еркін орналастыра алады; акционерлер акцияларын басқа акционерлердің келісімінсіз бере алады.
- Жабық қоғам: акциялар құрылтайшылар ішінде немесе алдын ала белгіленген тұлғалар шеңберінде таратылады; акционерлер саны 100-ден асса, 3 ай ішінде қоғам типін өзгерту мәселесі қаралады.
- Ашық халықтық қоғам: белгілі өлшемдерге сай келгенде бағалы қағаздар нарығында бағаланады.
4) Өндірістік кооператив
Бірлескен кәсіпкерлік қызмет үшін мүшелік негізде құрылатын ерікті бірлестік. Қатысу еңбекпен тікелей қатысуға және мүліктік пайларды біріктіруге негізделеді. Мүшелер саны кемінде екеу болуы тиіс, ал міндеттемелер бойынша заңда белгіленген тәртіпте қосымша (субсидиарлық) жауапкершілік қарастырылуы мүмкін.
5) Мемлекеттік кәсіпорын
Шаруашылық жүргізу құқығына негізделген
Кәсіпорын өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауап береді, ал мемлекет кәсіпорын міндеттемелері үшін жауап бермейді.
Оперативтік басқару құқығына негізделген (қазыналық)
Үкіметтің немесе жергілікті атқарушы органның шешімімен құрылады. Қызметі Жарғыда бекітілген мақсаттар мен міндеттерге сәйкес жүргізіледі, ал мемлекет (немесе әкімшілік-аумақтық бірлік) міндеттемелер бойынша жәрдем беру жауапкершілігін өз мойнына алады.
Коммерциялық емес ұйымдар және субъектіні құру тәртібі
Коммерциялық емес ұйымдарға мекемелер, қоғамдық бірлестіктер, қоғамдық қорлар, тұтыну кооперативтері, діни бірлестіктер және қауымдастық (одақ) нысанындағы бірлестіктер жатады.
Қызмет мақсаттары және құрылтай
Шаруашылық жүргізуші субъектінің қызмет мақсаттарын меншік иесі белгілейді. Егер заңмен тыйым салынбаса және Жарғыға қайшы келмесе, субъект кез келген қызмет түрін жүзеге асыра алады. Құрылтайшы ретінде мемлекеттік мүлікті басқаруға уәкілетті органдар, өзге заңды тұлғалар және жеке тұлғалар қатыса алады. Субъект мемлекеттік тіркеуден өткен күннен бастап заңды тұлға құқығына ие болады.
Меншік иесінің рұқсатымен шаруашылық жүргізуші субъект заңды тұлға құқығы бар еншілес ұйымдарды, сондай-ақ филиалдар, өкілдіктер, бөлімдер және басқа да оқшауланған бөлімшелерді құра алады.