Ресей империясының қазақ жеріндегі отарлау саясаты
Ресей империясының қазақ жеріндегі отарлау саясаты: бағыттары, кезеңдері және салдары
Патша өкіметі Қазақстан аумағындағы отарлау шараларын бірден емес, жүйелі түрде, кезең-кезеңімен жүзеге асырды. Негізгі мақсат — қазақ даласын империялық басқару жүйесіне толық кіріктіру, шекаралық қауіпсіздікті күшейту және Орта Азиямен сауда-экономикалық ықпалды кеңейту болды.
Ерте шектеулер және жайылымды тарылту
- 1742 жылғы 19 қазан жарлығымен Жайық маңындағы қамалдар төңірегінде қазақтардың көшіп-қонуына тыйым салынды, Каспий жағалауындағы қоныстар да шектелді.
- XVIII ғасырдың 50–60 жылдары Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендері бойындағы Орта жүз қазақтары дәстүрлі қоныстарынан ығыстырылды.
Бұл шектеулер көшпелі шаруашылықтың тірегін әлсіретіп, жер үшін бәсекені күшейтті және билік пен қауым арасында тұрақты шиеленіс тудырды.
Отарлау саясатының үш негізгі бағыты
1-бөлік
Әскери-шекаралық бекіну
Гарнизондар мен күшейтілген бекіністі шептерді жедел салу, тұрақты казак-орыс қоныстарын құру (Орынбор, Жайық, Батыс-Сібір, кейін Жетісу).
2-бөлік
Әкімшілік реформалар
Сыртқы округтер мен приказдарды көбейту, дистанциялық басқару үлгілерін енгізу, жергілікті билікті империялық әкімшілікке бағындыру.
3-бөлік
Толық қосып алу және сауданы кеңейту
Қазақ даласын біржола империя құрамына енгізу және Орта Азия хандықтарымен сауда-саттықты күшейту.
Жергілікті биліктің ресейлік әкімшілік қолына шоғырлануы сұлтандардың, ру басыларының, билердің наразылығын күшейтті. Себебі олар сот-әкімшілік істерге қатыстырылмай, ықпалынан айырылды.
Кезең-кезеңімен жүргізілген отарлау
I кезең (1731–1822): протектораттық дәуір
Бұл кезеңде патша өкіметі хандық жүйені формалды түрде сақтай отырып, қазақ қоғамын бағынышты хандар арқылы басқаруға тырысты. Ішкі істерге тікелей араласпағандай көрінгенімен, қазақ даласына шенеуніктер мен зерттеушілерді жіберіп, елдің әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, қоғамдық қатынастарын жан-жақты зерделеді.
- Хан тағына үміткерлер арасында бақталастықты күшейту арқылы ішкі алауыздықты тереңдету.
- Шен мен атаққа құмар топтарды қолдап, оларды империялық саясаттың тірегіне айналдыру.
II кезең (1822–1867): әскери-әкімшілік кіріктіру
Бұл уақытта патша өкіметі әскер күші мен әкімшілік реформаларды қатар қолданып, қазақ даласын түпкілікті басқаруға көшті. Жергілікті халықты қонысынан ығыстырып, олардың орнына ішкі Ресейден келген қоныстанушыларды орналастыру кеңейді.
Бекіністер мен шептердің кеңеюі
Бекіністер алғашқыда Орал мен Ертіс сияқты өзен бойына шоғырланса, кейін батыс пен солтүстік-шығысты түгел қамтыды. Орынбор (1744) және Петропавл (1752) қалалары салынды. 1752 жылдан бастап Оңтүстік Алтай, Ертістің жоғарғы ағысындағы Үлбі, Бұқтырма, Нарым өңірлерінің Ресейге қосылғаны ресми жарияланды.
- 1760 ж.: Өскеменнен Телецк көліне дейін бекіністер салу басталды.
- 1761 ж.: Өскеменнен Зайсанға дейін Бұқтырма шебі қалыптасты.
- 1764 ж.: Кузнецк–Колыван шебінің бөлігі Өскеменнен Тигерец форпостына дейін көшірілді.
Қоныс аудару және қозғалысты шектеу
Ресей әскерінің санын арттырумен қатар, Солтүстік және Шығыс Қазақстанға орыс шаруаларын қоныстандыру күшейді. 1764 жылы қазақтардың Ертіске 10 шақырымнан, ал орыс бекіністеріне 30 шақырымнан жақын көшіп жүруіне тыйым салынды. Бұл дәстүрлі қоныстарды тарылтып, жер дауын ұлғайтты.
Орта жүздегі билік дағдарысы және Абылай хан дәуірі
Шығыста патша әскерінің белсенділігі күшейіп, сонымен қатар Цин империясы тарапынан қауіп те сақталды. 1771 жылы Әбілмамбет қайтыс болғаннан кейін хан сайланған Абылай Ресей бодандығын сақтай отырып, Қытай билігін де мойындауға мәжбүр болды. Бұл екіжақты бодандық саясаты сол кезеңдегі Қазақстанның өмірлік мүдделерін қорғауға бағытталды.
Абылайдың рөлі
- Үш жүздің жасақтарын біріктіріп, жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырды.
- Сыртқы қысым жағдайында қазақтың саяси маневр жасау мүмкіндігін кеңейтті.
Уәли хан тұсында
1781 жылы Абылай қайтыс болғаннан кейін хан болған Уәли бір мезгілде Ресейге де, Қытайға да адалдық антын берді. Дегенмен, хандық ішіндегі ыдыраушылық күшейіп, сұлтандардың ықпалы артты. Бұл Ресейдің Орта жүзге тереңірек енуіне жағдай жасады.
Хандық билікті жою және 1822–1824 жылдардағы жарғылар
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында патша өкіметі хандық билікті жоюға кірісті. Билік біртіндеп орыс шенеуніктері ықпал еткен уақытша кеңестер мен жаңа әкімшілік құрылымдардың қолына өтті. Орта жүзде 1815 жылы Уәлидің ықпалын әлсірету үшін екінші хан ретінде Бөкей тағайындалды. Бөкей (1817) мен Уәли (1819) қайтыс болған соң, жаңа хан сайлатылмай, аймақ әкімшілік бөлініске түсірілді.
Негізгі құжаттар
- 1822 ж. — М. М. Сперанский басшылық еткен «Сібір қырғыздары туралы жарғы».
- 1824 ж. — «Орынбор қырғыздары туралы жарғы».
Осы заңдар нәтижесінде Орта жүз бен Кіші жүздегі хандық билік жойылып, басқарудың округ–болыс–ауыл жүйесі орнықты. Болыстарды бөлу рулық емес, аумақтық принципке негізделді; көшу-қону тәртібі шектелді. Ауыл старшындары сайланғанымен, болыстық қызметке сұлтандар тағайындалып, ол іс жүзінде мұрагерлік сипат алды.
Оңтүстік бағыт: Хиуа, Қоқан қысымы және Ресейге бет бұру
XIX ғасырдың басында Хиуа хандығы Мервті басып алып, ықпалын Каспий маңындағы түркмендердің бір бөлігіне, Үстірт пен Сырдария бойындағы қазақтарға жүргізді. Оңтүстік Қазақстандағы қазақтардың бір бөлігі Қоқан билігіне қарады. Хиуа мен Қоқанға тәуелді шаруалар феодалдық езгіге қарсы бірнеше рет көтерілді.
1821 жылғы көтеріліс
1821 жылғы көтеріліс ерекше қуатты болды. Оған Түркістан, Шымкент, Әулиеата маңындағы қазақ шаруалары қатысты. Көтерілісті Тентектөре басқарды; шамамен 12 мыңға жуық көтерілісші шайқасқа шықты. Көтерілісшілер Сайрам қаласын басып алып, оны әскери-стратегиялық тірекке айналдырды.
Оңтүстік қазақтары Қазақстанның басқа жүздерімен бірге біртұтас елдікті сақтауға ұмтылып, сыртқы қысым жағдайында Ресеймен бірігу бағытын таңдады.
Ұлы жүздің Ресей қол астына өтуі
- 1818 ж.: Ұлы жүз қазақтары Ресей қарамағына қабылдауды сұрап, келіссөз жүргізді.
- 1819 ж. 18 қаңтар: Сүйін Абылайханов 55 462 адамымен адалдық антын берді.
- 1824 ж.: I Александр Жетісуда көшіп-қонып жүрген 14 сұлтанды (165 мың ер адам) Ресей қол астына қабылдау туралы куәлікке қол қойды.
Орта жүздің қосылуы
- 1830 ж.: Орта жүздің бірқатар аудандарының халқынан 25 400 үй, 80 481 ер адам атынан ант қабылданды.
- 1845–1847 жж.: Ұлы жүздің көптеген рулары (Қоқан ықпалындағылардан басқасы) Ресейге өтті.
XIX ғасырдың алғашқы жартысының соңына қарай, 1847 жылға таман Орта жүз қазақтарының басым бөлігі орыс бодандығына өтіп, бірігу үдерісі аяқталу сатысына жақындады.
Бекіністер, округтер және әскери жорықтар
Қосылған аумақтарда Актау, Алатау, Қапал, Сергиополь (Аягөз), Лепсі, Верный бекіністері салынды. Олар Іле өңіріндегі ықпалды нығайтып, Заилийск бағытына тірек пункттеріне айналды. 1820–1840 жылдары Қарқаралы, Көкшетау, Аягөз, Ақмола, Баянауыл, Аманқарағай округтерін құру аяқталды.
1848 жылы Ұлы жүздің қосылған аудандарын басқару үшін Батыс-Сібір генерал-губернаторына бағынатын Үлкен Орданың приставы лауазымы енгізілді. 1847–1867 жылдары Жетісуда казак-орыс қоныстары бар 14 станица мен бекініс салынды. Верный бекінісі Шу мен Талас алқаптарына ықпалды таратуда негізгі тірекке айналды.
1863–1864 жылдар: Қоқан бекіністерін алу
1863–1864 жылдары полковник М. Черняев әскерлері Созақты, Шолаққорғанды, Әулиеатаны және Шымкентті, ал М. Веревкин жасақтары Түркістанды күшпен басып алды. Нәтижесінде Шығыс-Сібір мен Сырдария шептері қосылып, Ұлы жүзді жаулап алу арқылы Қазақстанды империяға қосу үдерісі түбегейлі аяқталды.
Экономикалық өзгерістер: сауда, егіншілік және кен өндірісі
Қазақстан біртіндеп жалпы ресейлік еңбек бөлінісіне ене бастады: пошта және жол қатынасы дамыды, сауда кеңейді, аймақаралық экономикалық байланыстар орнықты. Дегенмен, өлке негізінен мал шаруашылығына сүйенді, ал егіншілік енді ғана кеңейе бастады. XIX ғасырдың 30–60 жылдарында Қазақстанда небәрі 29 мың десятина егін егілді, оның 14 мыңы Батыс Қазақстанда орналасты.
Жатақтар
Жартылай көшпелі шаруалардың бір бөлігі егін егіп, оны қарайтын адам қалдырып, жайлауға көшіп, ораққа қайта оралатын. Мұндай егінші қазақтарды жатақтар деп атады.
Кәсіпшілік
Қазақтар балық аулау, тұз өндіру, аңшылықпен айналысты; тері, мамық, шикізат өңдеу, ұсталық-зергерлік кәсіп те тарады. Сауда жолдары бойында керуеншілерге көлік жалдау арқылы табыс табу кеңейді.
Кен орындары
XIX ғасырдың ортасына қарай көптеген кен орындары ашылып, мыс, қорғасын, күміс, көмір өндіру қолға алынды. Өндіретін және өңдейтін кәсіпорындар салына бастады.
Жәрмеңкелік сауда және айырбас
Тауар-ақша қатынастарының дамуына жәрмеңкелік сауда айрықша ықпал етті. Қызылжар, Семей, Ақтөбе, Көкшетау, Гурьев, Орал, сондай-ақ Омбы, Қорған, Түмен, Орынбор, Ірбіт, Төменгі Новгород ірі сауда орталықтарына айналды. Қазақстан орыс кәсіпшілігіне мал мен шикізат жеткізуші, ал өндіріс өнімдерінің тұтынушысы болды.
- Қазақтар жәрмеңкеге қой, жылқы, ірі қара, май, былғары, тері, ешкі түбіті, арқан сияқты өнімдер әкелді.
- Шекаралық саудада бір жылда 1,5 млн-нан астам ірі қара және 100 мыңнан аса жылқы сатылған кездер болды.
- Ертіс бойындағы шекаралық ауданда жыл сайын 150 мыңдай жылқы, 3 млн қой-ешкі, 100 мың өгіз бен сиыр айналымға түсті.
- Қазақстан Ресей астығының негізгі тұтынушысына айналып, жылына 400–500 мың сом көлемінде астық жеткізілді.
Сауда көбіне айырбас түрінде жүрді: баға өлшемі ретінде үш жасар қой құны 1 сом күміске теңестіріліп, өзге тауарлар соған сай бағаланды. Ресейден шұға, қағаз, қант, бояулар, өңделген былғары, темір, болат, шойын, ине, алтын-күміс теңгелер әкелінді.
Әлеуметтік салдар және ұлт-азаттық қозғалыстың басталуы
Бай мен кедей арасындағы жіктелу күшейіп, ақша-тауар қатынастарының енуі қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымын өзгертті. Бұл өзгерістер қауымдық-рулық қатынастардың қалдықтарын әлсіретіп, әлеуметтік қайшылықтарды шиеленістірді.
Қақтығыстың өзегі
Отаршылдық басқару жүйесі арқылы тағайындалған кейбір жергілікті өкілдер алым-салықты көбейтіп, халықтың мал-мүлкін тартып алу сияқты өрескел әрекеттерге жол берді. Қазақ шаруалары зорлық-зомбылыққа көнбей, адамдық құқын қорғауға, әділдік пен адалдықты талап етуге ұмтылды. Осы жағдайлар қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының басталуына алғышарт болды.