Әлеуметтік салық
Мемлекеттің қаржы көздерін қалыптастырудың ең негізгі құралдарының бірі — салық жүйесі. Ол ел экономикасын қайта құруға, өндірістің ұлғайып дамуына және саяси-әлеуметтік шаралардың толық іске асуына мүмкіндік береді.
Салық жүйесі — мемлекет пен заңды тұлғалар (сондай-ақ жеке тұлғалар) арасындағы қаржы қатынастарының жиынтығы. Оның құрамына салықтар мен алымдар, салық салу әдістері мен тәсілдері, салық заңнамасы және салыққа қатысты нормативтік актілер, сондай-ақ салық органдары мен салық қызметі кіреді.
Негізгі тұжырым
Кез келген мемлекеттің салық жүйесі оның әлеуметтік, саяси, экономикалық және ұлттық ерекшеліктеріне сәйкес қалыптасады. Қазақстанның салық жүйесінің дамуын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.
Қазақстанның салық жүйесі дамуының негізгі кезеңдері
-
1-кезең
Қарапайым салық жүйесі
Революцияға дейінгі кезеңде, жергілікті дәстүрлер мен шаруашылық құрылымына сүйене қалыптасты.
-
2-кезең
Әкімшілік-әміршіл басқарудағы салық жүйесі
Кеңес Одағының біртұтас жүйесі аясында салық тек қаржы тетігі емес, жалпы басқару құралына айналды.
-
3-кезең
Жаңашыл (реформаланған) салық жүйесі
Тәуелсіздік жылдарынан бастап ұлттық салық заңнамасы қалыптасып, халықаралық қағидаттарға жақындай түсті.
1) Қарапайым салық жүйесі: тарихи негіздер
Қарапайым салық жүйесі Қазақстан аумағында революцияға дейін қалыптасты. Ол бір жағынан тарихи тәжірибеге, ұлттық әдет-ғұрыпқа, қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайларға сүйенсе, екінші жағынан Ресей және көршілес Орта Азия мемлекеттерімен сауда-шаруашылық байланыстарының ықпалымен дамыды.
Феодалдық қатынастар және жер рентасы
Қазақ феодалдары мал жайылымына қолайлы жерлерді иеленіп, көшпелі малшылар мен жер өңдеушілерден жер рентасын алды.
Негізгі төлемдер түрлері
- Зекет: мал шаруашылығы аудандарында малдың жиырмадан бір бөлігі.
- Ұшыр: егіншілік аудандарында өнімнің оннан бір бөлігі.
Қосымша міндеттемелер
Хандар мен сұлтандардың көшіп-қонуына жағдай жасау, жауынгер беру, қару-жарақ пен азық-түлікпен қамтамасыз ету сияқты міндеттер де халық мойнында болды. Сонымен бірге халық өз хандарына ерікті түрде соғым, сыбаға беріп отырды.
Хандар сот үкімі бойынша «хандық» ретінде соттық баждың оннан бір бөлігін, сондай-ақ көшпелі керуендерден баж жинады. Жалпы алғанда, бұл кезеңдегі салық жүйесі көбіне жергілікті билеуші топтардың қажеттіліктерін өтеуге бағытталды.
2) Әкімшілік-әміршіл кезең: біртұтас одақтық жүйе
Революциядан кейін жаңа үкіметтің билікке келуі Қазақстан аумағындағы бұрынғы салық қатынастарына елеулі өзгерістер енгізді. Кеңес Одағы біртұтас салық жүйесін орнатып, оны барлық аймақтарға таратты. Алғашқы салықтардың едәуір бөлігі азық-түлік түрінде алынған.
Бұл кезеңде әкімшілік-әміршіл басқару басым болды: мемлекет тек салық жүйесін ғана емес, кәсіпорындар мен мекемелердің қызметін де толық бақылап, жоспарлап, басқарды.
Маңызды ескерту
1992 жылға дейін Қазақстанның дербес салық жүйесі болмады, өйткені ол Одақтың ортақ салық жүйесінің құрамында жұмыс істеді.
3) Тәуелсіздік және реформалар: жаңашыл салық жүйесінің қалыптасуы
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерімен келісімдерді ескере отырып, ұлттық салық жүйесін қалыптастыру қажеттілігі туындады. Осы мақсатта 1991 жылғы 25 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» Заң тәуелсіз Қазақстанның салық жүйесін құрудағы алғашқы қадамдардың бірі болды.
1992 жылдан бастап енгізілген құрылым
- Жалпы мемлекеттік салықтар
- Жалпыға міндетті жергілікті салықтар мен алымдар
- Жергілікті салықтар мен алымдар
Алғашқы заңнаманың әлсіз тұстары
- Салықтар мен алымдар санының шамадан тыс көп болуы
- Айналымды (салық базасын) анықтаудың күрделілігі
- Дәлелсіз берілген жеңілдіктердің көптігі
- Бір салық бойынша ставкалардың бірнеше түрлі болуы
- Халықаралық салық салу қағидаттарының жеткіліксіз қамтылуы
Бұл кемшіліктер салық жүйесін одан әрі реформалау қажеттігін көрсетті. Экономиканы қысқа мерзімде толық реформалау мүмкін емес болғандықтан, салық жүйесі де кезең-кезеңімен қалыптасып, түзетіліп, дамып отырды.
1995 жылғы реформалық бетбұрыс
Қазақстан Үкіметі 1995 жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдады. Мақсат — салық заңнамасын кезең-кезеңімен халықаралық салық салу қағидаттарына жақындату.
Тұжырымдаманы іске асырудың алғашқы кезеңі ретінде 1995 жылғы 24 сәуірде қабылданған «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заң күші бар Президент Жарлығы маңызды рөл атқарды. 1995 жылғы 1 шілдеден бастап жаңа салық жүйесі іске қосылды.
Салықтар санының оңтайлануы
Бұрын қолданылған 45 түрлі салық пен алым қысқартылып, жалпы саны 11-ге дейін азайтылды. Кейіннен бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп, салықтар саны 17-ге дейін артты.
2002 жылдан бастап: жаңа Салық кодексі
2002 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының жаңа Салық кодексі күшіне енді. Осы кодекс бойынша заңды және жеке тұлғалардан 9 түрлі салық және бюджетке төленетін 27 түрлі басқа да міндетті төлем алынады.
Қазақстандағы негізгі салық түрлері
Салық жүйесінде негізгі орынды салықтардың түрлері алады. «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодекске сәйкес Қазақстан Республикасында төмендегі салықтар белгіленген:
Корпорациялық табыс салығы
Жеке табыс салығы
Қосылған құн салығы (ҚҚС)
Акциздер
Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салықтары мен төлемдері
Әлеуметтік салық
Жер салығы
Мүлік салығы
Көлік құралдары салығы
Салық төлеушінің міндеттемелері және мемлекеттің құқығы
Салық төлеушінің міндеттемелері
- Салық органында тіркеу есебіне тұру
- Салық салу объектілерін және соған байланысты объектілерді айқындау
- Салықтар мен бюджетке төленетін өзге міндетті төлемдерді есептеу
- Салық есептілігін жасау және белгіленген мерзімде тапсыру
- Салықтар мен міндетті төлемдерді уақытылы төлеу
Мемлекеттің құқығы
Мемлекет салық қызметі органдары арқылы салық төлеушіден салық міндеттемелерін толық орындауды талап етуге құқылы. Міндеттемелер орындалмаған жағдайда, заңнамада көзделген тәртіппен оларды қамтамасыз ету және мәжбүрлеп орындату шараларын қолдана алады.
Қорытынды
Қазақстан Республикасының салық жүйесінің даму кезеңдері көрсеткендей, салық жүйесі бір орында өзгеріссіз қалып қоя алмайды. Ел экономикасының өсуі, нарықтық қатынастарға көшу барысында жинақталатын тәжірибе және дамыған елдердің тәжірибесін талдап-қорыту нәтижесінде салық жүйесі үнемі жетілдіріліп, уақыт талабына сай жаңарып отыруы тиіс.