Биржалық саудалаудың негізгі тауарлары
Биржа ұғымы: мәні және көпқырлы рөлі
Биржа — біріншіден, белгілі бір тауарларды күнделікті саудалау орны және сатушылар мен сатып алушылар арасындағы шикізат, валюта, бағалы қағаздарға қатысты мәмілелерді жүзеге асыратын сауда делдалы; екіншіден, осы сауданы ұйымдастырып, оны өткізуге қажетті ережелерді әзірлейтін жеке және заңды тұлғалардың бірлестігі; үшіншіден, мемлекеттің экономикалық инфрақұрылымындағы биржаның орнын айқындайтын, ерекше баға белгілеу механизмін қалыптастыратын институт.
Бұл анықтама биржаның көпфункциялы құрылым екенін көрсетеді: ол әрі ұйымдастырушы, әрі делдал, әрі баға қалыптастыру тетігі ретінде жұмыс істейді.
Биржаның негізгі функциялары
1) Сауда процесін ұйымдастыру
Биржа сату-сатып алу процесін, сатушы мен сатып алушының кездесуін ұйымдастырады және саудалау алаңын дайындайды. Сатушылар өз тауарын ұсынады, ал сатып алушылар шарттарды бағалап, мәмілеге келеді немесе белгілі бір параметрлер көңілінен шықпаса, өз ұсыныстарын білдіреді.
Бұрын биржа сатушылар өз өнімін әкелетін көтерме сауда орны ретінде көрінсе, қазіргі жағдайда ол көбіне тауардың өзін физикалық түрде алмастыру алаңы емес, нақты бір тауарға байланысты келісімге келу орнына айналды.
2) Спекуляцияны шектеу және ашықтықты күшейту
Мәмілелердің ашық ұйымдастырылуының арқасында кез келген сатып алушы биржада қажетті тауарға қатысты шарттарды көріп, сатып алуға мүмкіндік алады. Бұл нарықтағы негізсіз баға «ойындарын» азайтып, спекуляцияны бақылауға жағдай жасайды.
3) Тәуекелді хеджирлеу
Жедел құралдар саудасы арқылы (бағаны алдын ала бекітуге мүмкіндік беретін механизмдер) баға ауытқуына байланысты тәуекелді азайту іске асады. Осылайша екі тараптың да ықтимал шығындарын өтеу мүмкіндігі артады.
Биржаның қосалқы функциялары
Негізгі міндеттермен қатар, биржа нарықтың тиімділігін арттыратын бірқатар қосалқы функцияларды да атқарады.
Бағаны қалыптастыру және тұрақтандыру
Нарықтағы ұсыныс пен сұранысқа сүйене отырып, биржалық бағаларды қалыптастырады, реттейді және белгілі бір деңгейде тұрақтандыруға ықпал етеді.
Тауар стандарттарын бекіту
Көп жағдайда тауардың өзі емес, оған қатысты келісім жасалатындықтан, салмақ, көлем, сапа сияқты өлшемдері стандартталған тауарлармен жұмыс істеу тиімді.
Типтік келісімшарттарды дайындау
Биржа мүшелеріне мәміле жасауды жеңілдететін үлгілік келісімшарттар мен құжат айналымын ұсынады.
Сауда ережелері мен дәстүрін орнықтыру
Сауда тәртібін айқындайтын ережелерді әзірлеп, тұрақты тәжірибе қалыптастыру арқылы операциялардың тиімділігін арттырады.
Есеп айырысуды жеңілдету
Уақытты үнемдеп, айналым шығындарын төмендету үшін жеңілдетілген есептеу процедураларын қолданады. Биржа мүшелері әр мәміле үшін жеке қаражат бөлмей, белгілі бір сома көлемінде кепілдік салым енгізеді. Кейін есеп айырысу палатасы бұл соманы мәміле нәтижесіне қарай тараптар арасында бөледі.
Ақпараттық бюллетеньдер шығару
Сауданың барысын көрсететін котировкалар мен өзге де материалдар бойынша ақпараттық деректерді жүйелі түрде жариялайды.
Қызметтер спектрін кеңейту
Клиенттер үшін кеңейіп отыратын қосымша сервистер мен қолдау құралдарын ұсынады.
Тауар және шикізат нарығын қалыптастыру
Арнайы механизмдер арқылы тауарлар мен шикізаттар нарығын жүйелеп, мәмілелердің тиімді әрі рационалды орындалуына жағдай жасайды.
Тауарлы биржа дегеніміз не?
Тауарлы биржалар — стандартталған материалдық-заттық тауарларды сату және сатып алуға байланысты тауарлық операциялар бойынша мәмілелер жасалатын, тәуелсіз, мемлекеттік емес арнайы ұйымдар.
Биржалық сауданың негізгі тауарлары
Биржалық саудада көбіне оңай стандартталатын тауарлар айналымға түседі. Оларға шикізаттың көптеген түрлері (мұнай, металдар, ағаш және т.б.), ауыл шаруашылық өнімдері, сондай-ақ өнеркәсіптің әртүрлі салалары үшін аралық шикізат болатын стандарттауға қолайлы тауарлар (қағаз, картон, цемент, құрылыс материалдары, мұнай өнімдері) жатады.
Биржалық тауарлар топтары
1) Өнеркәсіптік шикізат
- Түсті және бағалы металдар
- Жанармай тауарлары (мұнай өнімдері және т.б.)
2) Ауыл шаруашылық өнімдері және өңделген өнімдер
- Астық өнімдері
- Май дақылдары (мақта, күнбағыс дәні, соя және т.б.)
- Мал өнімдері және ет
- Текстиль өнімдері (жүн, мақта, жібек)
- Тағамдар (қант, шай, кофе, картоп және т.б.)
- Ағаш өнімдері
- Каучук