Кәсіпорынның баланс өтімділігін талдау туралы қазақша реферат
Баланс өтімділігі: ұғымы және талдаудың мақсаты
Баланс өтімділігін талдауға кіріспес бұрын, активтердің, бухгалтерлік баланстың және кәсіпорынның өтімділігінің мәнін нақтылап алу қажет.
Өтімділіктің екі тұжырымдамасы
- 1-тұжырымдама: өтімділік — кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу қабілеті.
- 2-тұжырымдама: өтімділік — ағымдағы активтердің ақшаға айналуға дайындығы мен жылдамдығы.
Екінші тұжырымдаманы негізге ала отырып, өтімділік кәсіпорынның міндеттемелерін активтерді ақшаға айналдыру уақыты міндеттемелерді өтеу мерзімімен сәйкес келетін деңгейде жаба алуымен айқындалады деп есептейміз. Айналу жылдамдығы кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне және несиелік қабілеттілігіне тікелей әсер етеді.
Демек, кәсіпорын өтімділігі — міндеттемелерді уақыты келгенде төлеу үшін қолда бар қаражатты (активтерді) мүмкіндігінше тез жұмылдыру қабілеті. Іс жүзінде кәсіпорынның өтімділігі оның баланс өтімділігімен өлшенеді, сондықтан төлем қабілеттілігін бағалау үшін баланстың көрсеткіштерін терең талдау қажет.
Баланс өтімділігін талдаудың мәні
Баланс өтімділігін талдаудың мәні — активтерді өтімділік дәрежесі бойынша топтап, оларды пассивтегі міндеттемелерді өтеу мерзімі бойынша топтастырылған баптармен салыстыру.
Активтерді топтау қағидасы
Өтімділігі жоғарыдан төменге қарай: ақшаға тез айналатындардан (ең өтімді) баяу айналатындарға дейін.
Пассивтерді топтау қағидасы
Өтеу мерзімі қысқадан ұзаққа қарай: ең шұғыл міндеттемелерден тұрақты міндеттемелерге дейін.
Кейбір әдістемелерде кері тәртіп те қолданылады (мысалы, Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде). Дегенмен, логика өзгермейді: мақсат — активтердің ақшаға айналу мүмкіндігін міндеттемелердің өтеу талабымен сәйкестендіру.
Активтерді өтімділігі бойынша топтау (A1–A4)
A1 — Ең өтімді активтер
Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар (бағалы қағаздар). Бұл — айналым қаражатының ең мобильді бөлігі: ақшамен бірден есеп айырысуға болады, ал бағалы қағаздар да тез қолма-қол ақшаға айналады.
A2 — Тез өткізілетін активтер
Қысқа мерзімді дебиторлық берешек және басқа да ағымдағы активтер. Дебиторлық берешек белгілі бір мерзімде есеп айырысу шотына түсіп, міндеттемелерді өтеуге бағытталуы мүмкін.
Маңызды ескерту: инфляция жоғары, нарықтық байланыстар әлсіз ортада дебиторлық берешектің барлығы бірдей тез ақшаға айналмайды. Күмәнді дебиторлық берешектің үлесі артса, бұл қаржылық тұрақтылыққа қауіп төндіреді.
A3 — Баяу өткізілетін активтер
Тауарлы-материалдық қорлар және ұзақ мерзімді инвестициялар (жарғылық капиталға салынған салымдар мөлшеріне түзетумен). Бұл топта «Алдағы кезең шығындары» әдетте есепке алынбайды.
Бұл активтерді ақшаға айналдыру үшін алдымен сатып алушы табу қажет, сондықтан уақыт шығыны жоғары. Әсіресе аяқталмаған өндіріс өтімділікті төмендетеді: кейбір елдерде ол өтімді активтерге қатаң түрде қосылмайды, ал АҚШ тәжірибесінде белгілі жағдайларда қосуға рұқсат етіледі.
A4 — Қиын өткізілетін активтер
Баланстың 1-бөліміндегі (ұзақ мерзімді) қалған баптар: негізгі құралдар, материалдық емес активтер және т.б. Бұлар — ең төмен өтімді, яғни ақшаға айналуы күрделі әрі ұзақ уақытты қажет ететін активтер.
Өтімді капиталдың практикалық мағынасы
A1 және A2 құрамындағы баптар, негізінен, кәсіпорынның өтімді капиталын сипаттайды — яғни бірінші кезектегі міндеттемелерді өтеуге тікелей жұмылдырылатын ресурс.
Пассивтерді өтеу мерзімі бойынша топтау (P1–P4)
P1 — Ең шұғыл (тез төленуі тиіс) міндеттемелер
Уақтылы төленбеген кредиторлық берешек, қарыздар және басқа да қысқа мерзімді міндеттемелер. Сондай-ақ жұмыскерлерге берілген мақсатты қарыздардың артық/мақсатсыз пайдаланылған бөлігі сияқты жедел өтеуді қажет ететін сомалар осы топқа енгізіледі.
P2 — Қысқа мерзімді міндеттемелер
Қысқа мерзімді несиелер мен заемдар, сондай-ақ жұмыскерлерге арналған қарыздар.
P3 — Ұзақ мерзімді міндеттемелер
Ұзақ мерзімді несиелер мен заемдар.
P4 — Тұрақты міндеттемелер
Меншікті капитал баптары. Баланс теңдігін сақтау үшін бұл топтың жиыны кей жағдайда активтегі «Алдағы кезең шығындары» сомасына түзетілуі мүмкін.
Баланс өтімділігінің негізгі шарттары
Баланс өтімділігін анықтау үшін актив және пассив топтарының жиындарын салыстырады. Баланс толық өтімді деп келесі қатынастар орындалғанда есептеледі:
A1 > P1
Ең өтімді активтер ең шұғыл міндеттемелерден көп болуы тиіс.
A2 > P2
Тез өткізілетін активтер қысқа мерзімді міндеттемелерді жабуы керек.
A3 > P3
Баяу өткізілетін активтер ұзақ мерзімді міндеттемелерден жоғары болуы қажет.
A4 < P4
Иммобильді активтер меншікті капиталдан төмен болуы тиіс.
Алғашқы үш теңсіздіктің орындалуы, әдетте, төртінші теңсіздіктің сақталу қажеттілігін көрсетеді. Төртінші теңсіздік «баланстаушы» сипатта болғанымен, оның экономикалық мәні терең: бұл талаптың орындалуы кәсіпорында меншікті айналым капиталы бар екенін және қаржылық тұрақтылықтың ең төменгі шарттары сақталғанын білдіреді.
Егер теңсіздіктердің біреуі немесе бірнешеуі орындалмаса, бір топтағы тапшылық басқа топтағы артықтықпен тек құндық тұрғыда өтелуі мүмкін. Нақты төлем жағдайында төмен өтімді активтер әрдайым жоғары өтімді активтердің орнын толық баса алмайды.
Практикалық бөлім: “Индустриальное снабжение” ЖШС бойынша қысқаша қорытындылар
“Индустриальное снабжение” жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің баланс деректері негізінде өтімділік талданады (кесте 3.3). Бірінші топ (A1) ең шұғыл міндеттемелерді (P1) айтарлықтай жаппайды, екінші топта да ұқсас жағдай байқалады.
Топтарды салыстыру нені көрсетеді?
- A1 vs P1: 3 айға дейінгі кезеңдегі жақын түсімдер мен төлемдердің арақатынасын сипаттайды.
- A2 vs P2: 3–6 ай аралығындағы төлем тәртібінің ықтимал нашарлауын бағалауға мүмкіндік береді.
- A1+A2 vs P1+P2: ағымдағы өтімділікті сипаттайды.
| Топ | Актив (жыл басы) | Актив (жыл аяғы) | Пассив (жыл басы) | Пассив (жыл аяғы) | Артықшылық/жетіспеушілік (жыл басы) | Артықшылық/жетіспеушілік (жыл аяғы) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ең өтімді активтер: 15021,98 | 10654293 | Тез арада төленуге тиіс міндеттемелер: 4769248,9 | 73051013 | -4618927 | -62396720 |
| 2 | Тез өткізілетін активтер: 7569543,4 | 63584739 | Қысқа мерзімді міндеттемелер: 0 | 0 | 7569543,4 | 63584739 |
| 3 | Баяу өткізілетін активтер: 6965439,3 | 21277952 | Ұзақ мерзімді міндеттемелер: 9930000 | 23408436 | -2964506,7 | -2126484 |
| 4 | Қиын өткізілетін активтер: 55344,2 | 1363986 | Тұрақты міндеттемелер: 41399,98 | 433842,88 | 1394,22 | 930143,6 |
| Жиыны | 14740648 | 96880972 | 14740648 | 96880972 | — | — |
Талдаудың интерпретациясы
Баяу өткізілетін активтерді (A3) ұзақ мерзімді міндеттемелермен (P3) салыстыру перспективалық өтімділікті сипаттайды және болашақтағы түсімдер мен төлемдерді ескере отырып төлем қабілеттілікті жобалауға мүмкіндік береді.
Қарастырылып отырған кәсіпорында жыл басында да, жыл соңында да төлем қаражаттарының тапшылығы байқалады: тапшылық жыл басында -2 964 506,7 теңге болса, жыл соңында -2 126 484 теңгеге тең.
Төртінші топты салыстыру (A4 vs P4) кәсіпорынның меншік иелері алдындағы міндеттемелерін жабу әлеуетін көрсетеді. Алайда үздіксіз қызмет жағдайында негізгі талап — меншікті айналым капиталының болуы, яғни A4 < P4 теңсіздігі сақталуы тиіс. Бұл кәсіпорында аталған теңсіздік сақталмайды, бұл қаржылық жағдайдың нашарлағанын және өз қызметін тұрақты жүргізуге меншікті айналым капиталы жеткіліксіз екенін білдіреді.
Шектеу және ішкі талдаудың қажеттілігі
Бұл схема уақытылы есеп айырысу мүмкіндіктерін сипаттағанымен, әрдайым нақты қаржылық жағдайды дәл көрсете бермейді. Себебі сыртқы талдаушының ақпараттары бухгалтерлік есептілікпен шектеледі. Дәлірек бағалау үшін ішкі талдау қажет, онда басты назар дебиторлық берешекке (көлемі, өтеу мерзімі, дебиторлардың төлем көздері) аударылады.
Өтімділіктің жалпы көрсеткіші (Кжө)
Баланс өтімділігіне кешенді баға беру үшін өтімділіктің жалпы көрсеткіші қолданылады:
Формула
Кжө = (a1·A1 + a2·A2 + a3·A3) / (a1·P1 + a2·P2 + a3·P3)
Белгілеулер
- Кжө — жалпы өтімділік коэффициенті
- A1–A3 — актив топтарының жиындары
- P1–P3 — пассив топтарының жиындары
- a1, a2, a3 — салмақтық коэффициенттер
Түсіндірме
Көрсеткіш барлық өтімді айналым қаражаттарының сомасын барлық төлем міндеттемелерімен салыстырады және түсім/өтеу мерзімдерінің ерекшелігін салмақтар арқылы ескереді.
Салмақтық коэффициенттер және шектеулер
a1 = 1
Ең өтімді топқа ең жоғары салмақ.
a2 = 0,5
Орташа өтімді активтерге төмендеу салмақ.
a3 = 0,3
Баяу өткізілетін топқа ең төмен салмақ.
Шектеулер ретінде келесі қатынастар келтіріледі: a1 > a2 + a3, a2 > a3 (мәтінде қосымша шарт та берілген).
Теориялық тұрғыда бұл көрсеткіш 0,9-дан төмен болмауы тиіс. Ол кәсіпорынның жақын және қашық мерзімдегі есеп айырысу қабілетін салыстырмалы түрде бағалауға мүмкіндік береді.
Кәсіпорын бойынша нәтиже
“Индустриальное снабжение” ЖШС үшін Кжө жыл басында 0,7, ал жыл соңында 0,6 болды (0,1 пунктке төмендеген). Бұл мән теориялық шектен (0,9) төмен, яғни кәсіпорында төлем қабілетсіздік тәуекелі бар екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, бұл көрсеткіш қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеудің нақты мүмкіндігін толық ашпайды. Сондықтан төлем қабілеттілігін бағалауда өтімділік коэффициенттерінің жүйесі қолданылады.
Өтімділік коэффициенттерінің негізгі жүйесі
Кәсіпорынның өтімділігі әркелкі болуы мүмкін, өйткені ағымдағы активтердің құрамына қысқа мерзімді міндеттемелерді жабуға оңай өткізілетін де, қиын өткізілетін де элементтер кіреді. Осы жүйедегі ең маңызды көрсеткіштер:
Абсолютті өтімділік коэффициенті
Міндеттемелерді ең өтімді активтер есебінен өтеу мүмкіндігін сипаттайды.
Аралық жабу коэффициенті
Ақша қаражаты мен дебиторлық берешек арқылы жабу әлеуетін бағалайды.
Жалпы жабу коэффициенті
Ағымдағы активтердің қысқа мерзімді міндеттемелерді жабу деңгейін көрсетеді.