Құқықтық мемлекет - бір мезгілдегі әлеуметтік мемлекет
Құқықтық мемлекет: мәні мен қалыптасу логикасы
Құқықтық мемлекет — көп өлшемді, даму үстіндегі құбылыс. Қоғамдық прогресс барысында ол жаңа қасиеттерді бойына сіңіріп, қоғам дамуының нақты деңгейіне сай мазмұнмен толығады.
Ол — мемлекеттік биліктің қызметін құқық нормаларына сүйеніп ұйымдастыру нысаны. Құқық өз рөлін толық атқарады, егер ол көпшіліктің де, жеке адамның да бостандық өлшеміне сай келіп, қолданылып жүрген заңдар шын мәнінде халық пен мемлекеттің мүддесіне қызмет етсе.
Тарихи сабақ
Тоталитарлық мемлекеттерде құқықтық актілер үздіксіз қабылданып, оларды орындауда қатал тәртіп орнатылғанымен, мұндай «реттеу» құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаларына қайшы болды. Себебі құқық үстемдігі заң мәтінімен ғана емес, оның әділ мазмұнымен және шын орындалуымен өлшенеді.
Экономикалық негізі
Құқықтық мемлекеттің экономикалық негізі — әртүрлі меншік нысандарына және көп укладты өндірістік қатынастарға сүйену. Оларға мемлекеттік, ұжымдық, жалгерлік, жекешелендірілген, акционерлік, кооперативтік және басқа да нысандар жатады. Бұл қатынастардың барлығы тең құқықты болып, заңмен бірдей қорғалуы тиіс.
Құқықтық мемлекет жағдайында меншік тікелей өндірушілер мен тұтынушыларға тиесілі болып, жекелеген өндіруші өз еңбегінің нәтижесіне және өндірілген өнімге меншік иесі ретінде танылады. Мемлекеттіліктің құқықтық бастауы — өзін-өзі басқару, меншік еркіндігі, әрі экономикалық қатысушылардың теңдігін қамтамасыз ету.
Экономикалық тұрғыдан құқық үстемдігі өндіріс қатысушыларының теңдігін бекітіп, қоғамның қолайлы жағдайларының тұрақты өсуін және өзіндік дамуын қамтамасыз етеді.
Әлеуметтік негізі: азаматтық қоғам
Құқықтық мемлекеттің әлеуметтік негізі — өзін-өзі реттейтін азаматтық қоғам. Ол қоғамдық прогрестің негізгі субъектілері саналатын еркін азаматтарды біріктіреді.
Мұндай мемлекеттің өзегінде әртүрлі мүдделері бар адам тұрады. Қоғамдық қатынастар мен әлеуметтік институттар жүйесі арқылы әр азаматтың шығармашылық және еңбек әлеуетін іске асыруға жағдай жасалып, ой плюрализмі, жеке адамның құқықтары мен бостандықтары қамтамасыз етіледі.
Тоталитарлық басқару тәсілінен құқықтық мемлекетке көшу — мемлекеттің әлеуметтік қызметін жаңа бағытқа жедел бұрумен тікелей байланысты. Әлеуметтік негіздің беріктігі құқықтық тіректің де тұрақтылығын алдын ала айқындайды. Сондықтан құқықтық мемлекет бір мезгілде әлеуметтік мемлекет болуға тиіс.
Адамгершілік негізі және демократиялық режим
Құқықтық мемлекеттің адамгершілік негізін жалпыадамзаттық гуманизм қағидасы, адалдық, теңдік, жеке адамның бостандығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті құрайды.
Құқықтық режимнің шынайылығы адамның жоғары моральдық құндылық ретінде танылуымен өлшенеді. Бұл қоғам өміріндегі басқару рөлінің әділетті құрылуына, жеке адамға қысым көрсету мен күштеуді шектеуге қызмет етеді.
Нақты көріністері
- мемлекеттік басқарудағы демократиялық тәсіл;
- сот төрелігінің адалдығы және әділ процесс;
- жеке адамның мемлекетпен қатынасындағы құқықтары мен тәуелсіздігінің басымдығы;
- азшылық топтардың құқықтарын қорғау;
- әртүрлі діни сенімдерге төзімділік.
Мемлекеттік өмірдің рухани толықтығы көп жағдайда қоғамның адамгершілік деңгейімен, өркениеттілігімен, әлеуметтік-экономикалық дамуымен және саяси қатынастарының жетілуімен айқындалады.
Тәуелсіздік және құқықпен шектелген мәжбүрлеу
Құқықтық мемлекет — тәуелсіз мемлекет. Ол бүкіл халықтың, ұлттың және ел аумағында тұратын аз ұлттардың мүдделерін біріктіріп, азаматтардың қоғамдық қатынастардағы бостандығын адалдыққа сүйене отырып қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік мәжбүрлеу құқықтық мемлекеттің маңызды белгісі ретінде құқықпен шектеледі: заңсыздық пен бассыздыққа жол берілмейді. Мемлекет күш қолдануды тек тәуелсіздікке немесе азаматтардың мүдделеріне қауіп төнген жағдайда, әрі құқық шеңберінде ғана жүзеге асырады.
Сол сияқты, мемлекет жеке адамның бостандығын басқа адамдардың бостандықтарына қауіп төнген кезде ғана шектей алады. Мемлекеттің саяси табиғаты тәуелсіздік арқылы ашылып, қоғамның саяси жүйесіндегі әртүрлі мүдделер мен қажеттіліктер осы өзекке келіп тоғысады.
Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері
1) Заңның үстемдігі
Қоғам өмірінің барлық саласында заңның жоғары тұруы — құқықтық мемлекеттің өзегі. Құқық жүйесіндегі ең жоғары нысан — ұйымдар мен адамдардың бостандығын қорғайтын заң.
Заң мемлекет үшін ортақ тәртіпті белгілеп, әділет пен теңдікке сүйеніп, қоғам дамуының объективті қажеттіліктерін ескеруі тиіс. Сондықтан заң жоғары заңдық күшке ие болады, ал өзге құқықтық актілердің барлығы оған сәйкес келуге міндетті.
Маңызды қағида: заңға тәуелді актілер (ведомстволық және басқа да) қажет жағдайда заң нормаларын нақтылауы мүмкін, бірақ заңды ешқашан алмастырмайды, түзетпейді немесе күшін жоймайды.
Құқықтық заң шығарушылардың еркіне толықтай тәуелді болмауы қажет: онда бекітілетін қоғамдық қатынастардың объективті сипаты, олардың дамуы және өзіндік жаңаруы көрінуі тиіс. Тежеу мен тыйым салудың субъективті жүйелері құқықтық мемлекеттің негізіне зиян келтіріп, қоғамдық прогресті тежейді.
Конституцияның орны
Құқықтық мемлекеттің негізгі заңы — Конституция. Онда мемлекеттік және қоғамдық өмірдің құқықтық қағидалары бекітіліп, қоғамның жалпы құқықтық моделі айқындалады. Барлық ағымдағы заңдар Конституцияға сәйкес келуі керек, ал ешбір құқықтық акт Конституцияға қайшы бола алмайды. Сондықтан құқықтық мемлекет — конституциялық мемлекет.
2) Жеке адамның құқықтарының шынайылығы және еркін дамуы
Әлеуметтік және саяси өмірде адам бостандығы оның құқығы ретінде танылады. Құқықтық мемлекет жеке адамға белгілі бір бостандық кеңістігін қамтамасыз етеді, ал сол шектен әрі мемлекеттің араласуы заңдылыққа қайшы деп есептеледі.
Мемлекеттік биліктің араласпау міндеті азаматтың өз құқықтарын қорғауды талап етуімен үйлеседі. Егер белгіленген құқық бұзылса, оны сот қорғауы қамтамасыз етеді. Дәл осы қорғаныс құқықты нақты бостандыққа айналдырады.
Негізгі формула: тұлғаға тыйым салынбағанның бәріне рұқсат етіледі.
Қазіргі демократиялық мемлекетте объективті құқық бостандықтары жеке адамның субъективтік құқықтары арқылы жүзеге асады. Олардың қатарына білім алу, әлеуметтік қамсыздандырылу, сот арқылы қорғалу, мемлекет аумағында еркін жүріп-тұру сияқты құқықтар кіреді.
3) Мемлекет пен азаматтың өзара жауапкершілігі
Мемлекет (саяси өкіметті жүзеге асырушы) пен азамат (мемлекетті қалыптастыруға қатысушы) арасындағы қатынас теңдік пен адалдық қағидаларына негізделуі қажет. Мемлекет азаматтың бостандық деңгейін заңмен белгілей отырып, өз шешімдері мен әрекеттерінде де дәл сол өлшеммен өзін шектеуі тиіс.
Мемлекеттік органдар құқыққа бағынуға міндетті: олар құқық талаптарын бұзса немесе өз міндеттерін орындамаса, жауапкершілікке тартылады. Заңның міндеттілігі әкімшілік озбырлықты жоятын кепілдіктер жүйесімен қамтамасыз етіледі.
Кепілдіктердің мысалдары
- депутаттардың сайлаушылар алдындағы жауапкершілігі (депутатты кері шақырып алу тетігі);
- үкіметтің өкілетті органдар алдындағы жауапкершілігі;
- лауазымды тұлғалардың әкімшілік, азаматтық-құқықтық және қылмыстық жауапкершілігі.
Өзара жауапкершілік азаматтың да мемлекет алдындағы міндеттерін қамтиды. Мемлекеттік мәжбүрлеу тек құқықтық сипатта қолданылып, адамның бостандық өлшемін бұзбауы тиіс; жаза құқық бұзушылықтың ауырлығына сай болуы қажет.
Құқық талаптарын сақтау — ең алдымен мемлекеттің де, барлық адамдардың да заңды міндеті. Осы арқылы құқықтық мемлекетте адамның табиғи құқықтары нақты көрініс табады.
Құқықтық мемлекеттің екі негізгі принципі
Құқықтық мемлекет — саяси ұйымның билігі адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын толық қамтамасыз етуге жағдай жасайтын, әрі мемлекеттік билікті құқыққа сүйеніп жеке мүддеге пайдалануға жол бермейтін құрылым.
1) Мазмұндық (әлеуметтік) принцип
Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын толық қамтамасыз ету, жеке адамдар үшін құқықтық ынталандыру режимін қалыптастыру.
2) Формалды-құқықтық принцип
Құқық арқылы мемлекеттік билікті шектеу, мемлекеттік органдар үшін құқықтық тежеу режимін құру.
Қазақстан Республикасы Конституциясындағы бағдар
Бұл бағыт Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабы 2-тармағында бекітілген түбегейлі принциптермен үйлеседі: қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық; бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму; қазақстандық патриотизм; мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен, оның ішінде республикалық референдумда немесе Парламентте дауыс беру арқылы шешу.
Билікті шектеу тетіктері және қосымша алғышарттар
Құқықтық ғылымда жалпы мойындалған құқықтар жүйесі азаматтық (жеке), саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды қамтиды. Бұл құқықтар 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында және өзге де халықаралық актілерде бекітілген.
Формалды-құқықтық принципті іске асыру жолдары
- билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу және өкілеттікті теріс пайдалануға жол бермеу;
- федерализм жағдайында билікті көлденең бөлумен қатар, жоғарыдан төмен деңгейлерге бөлу арқылы толықтыру;
- заңның үстемдігі: конституциялық талаптарды қатаң сақтау, жоғары өкілді орган қабылдаған заңдарды атқарушы биліктің өзгертуіне немесе жоюына жол бермеу;
- мемлекет пен жеке адамның екіжақты жауапкершілігі.
Қосымша шарттар
- қоғамдағы құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейі;
- азаматтық қоғамның орнығуы;
- барлық құқық субъектілері тарапынан заңдардың орындалуына қоғамдық бақылауды ұйымдастыру.