Қазақша рефераттар

Табыс жалғаулы сөз тіркесі

Синтаксис және көне мәтіндердегі сөйлемнің орны

Синтаксис — грамматиканың негізгі салаларының бірі. Ол сөздердің бір-бірімен тіркесу жолдарын, сөйлем түрлерін және сөйлем мүшелерін зерттейді. Кез келген тілдің синтаксистік құрылысы ең алдымен сөз тіркесі мен сөйлем арқылы танылады.

Адамдар өзара түсінісу, пікір алмасу және қарым-қатынас жасау үшін сөйлейді; ойын бір сөзбен де, бірнеше сөздің тіркесімен де жеткізе алады. Ойды білдіретін сөйлем ішіндегі сөздер өзара синтаксистік байланысқа түседі. Сондықтан тілдің ең қажетті бірлігі — белгілі бір ойды білдіретін сөйлем.

VI–VIII ғасыр ескерткіштеріндегі сөйлем түрлері

Түркі тайпалары ескерткіштері тілінде сөйлемнің көптеген түрлері кездеседі. Мағынасы мен айтылу ерекшелігіне қарай олар хабарлы, сұраулы және лепті сөйлемдер болып бөлінеді.

Хабарлы

Жай хабарлау мәнінде беріледі; мазмұнына қарай болымды не болымсыз болуы мүмкін.

Сұраулы

Сұрау есімдіктері немесе сұраулық шылау арқылы жасалады; әдетте көтеріңкі дауыспен айтылады.

Лепті

Көңіл-күй, бұйыру, таңдану, ренжу сияқты эмоциялық реңкпен беріледі.

Сөз тіркесі: салалас және сабақтас байланыс

Сөйлем ішінде сөздер белгілі бір тәртіппен мағыналық және тұлғалық жағынан өзара байланысады. Дегенмен сөз тіркесіндегі сөздер әрдайым тең дәрежеде тұрмайды: бір сөз екіншісіне бағынып, басыңқы–бағыныңқы қатынас қалыптасады. Осыған байланысты сөздер салаласа не сабақтаса тіркеседі.

Салалас тіркес

Сөздердің бір-бірімен тең дәрежеде тіркесуі ертеден қалыптасқан. Мұнда сыңарлар қатарласа келіп, бір деңгейде байланысады.

Мысалдар

  • Бу учегу қабысар — Бұл үшеуі бірігеді.
  • Турк будун өлті, алқынты, йоқ болты — Түркі халқы өлді, әлсіреді, жоқ болды.

Сабақтас тіркес

Сабақтас байланыста бір сыңар — бағыныңқы, екіншісі — басыңқы болады. Ескерткіштер тіліндегі сабақтас тіркестердің үлгісі қазіргі түркі тілдеріндегі тіркестерге негізінен ұқсас.

Байланыс жалғаулар арқылы да, шылаулар арқылы да, сөздердің орын тәртібі мен интонация арқылы да жүзеге асады.

Байланысу тәсілдері: негізгі арналар

Ескерткіштер тілінде сөздер әртүрлі тәсілмен байланысады. Төмендегі тізім — жиі ұшырайтын негізгі арналар.

Жалғаулар арқылы

  • Септік: Талуйқа кічіг тегмедім — Теңізге сәл жетпедім.
  • Тәуелдік: Бенің будуным — Менің халқым.
  • Жіктік: Қырқ аз оғлы мен — Қырық аз ұлымын.
  • Көптік: Он оқ беглері... — Он оқ бектері...

Шылау, орын тәртібі, интонация

  • Шылау: қырқ аз бірле — қырық азбен бірге.
  • Орын тәртібі: Ебін, барқын... — Үйін, жайын жойдым.
  • Интонация: Улығы — шад ерті — Үлкені — шад еді.

Сөздердің байланысу түрлері: шартты түрде 5 топ

Ескерткіштердегі байланысу үлгілері көбіне қазіргі түркі тілдеріндегі жүйеге жақын. Қазақ тіліндегідей, ескерткіш тіліндегі фактілерге сүйеніп, сөздердің байланысуын шартты түрде бес түрге бөлуге болады: қиысу, меңгеру, матасу, қабысу, жанасу.

Бес түр

  1. 1.Қиысу
  2. 2.Меңгеру
  3. 3.Матасу
  4. 4.Қабысу
  5. 5.Жанасу

1) Қиысу

Қиысу — бастауыш пен баяндауыштың арасындағы байланыс. Бастауыш қандай тұлғада тұрса, баяндауыш та соған сәйкес тұлғада келеді.

  • Біз қорқмадымыз — Біз қорықпадық.
  • Қырқ аз оғлы мен — Қырық аз ұлымын.

2) Меңгеру

Меңгеру — етістік басыңқы болып, бағыныңқы сөз белгілі бір септік жалғауында тұру арқылы байланысатын түр. Көбіне баяндауыш пен толықтауыш арасынан көрінеді және ескерткіштер тілінде өте жиі кездеседі.

Табыс септік (ашық/жасырын)

  • Менің сабымын сымады — Менің сөзімді бұзбады.
  • Бу сабымен едгуту есіді — Бұл сөзімді жақсы тыңда!
  • Беңгу таш тоқытдым — Мәңгі тас (ескерткіш) орнаттым.

Табыс септіктің жасырын түрі көбіне етістіктің дәл алдында, араға сөз салынбай келеді.

Басқа септіктер

  • Жатыс: Ілте буң йоқ — Елде қайғы жоқ.
  • Шығыс: Оғузтандан көріг келті — Оғыздан хабаршы келді.
  • Көмектес: Суңігін ачдымыз — Сүңгімен аштық.
  • Барыс: Темір қапығқа тегі суледіміз — Темір қақпаға дейін соғыстық.

Шылау арқылы меңгерілу

  • Анта кісре ... учун — Содан соң ... үшін.
  • Іл йеме іл болты, будун йеме будун болты — Ел де ел болды, халық та халық болды.

3) Матасу

Матасу — ілік септіктегі сөз бен тәуелдік жалғаулы сөздің байланысы. Ескерткіштер тілінде бұл байланыс әркелкі тәсілдермен көрініс береді; ілік тұлғалы сөз көбіне анықтауыш қызметін атқарады.

  • Он оқ будуны емгек көрті — Он оқ халқы қиындық көрді.
  • Будун боғзы тоқ ерті — Халықтың тамағы тоқ еді.
  • Йағычысы білге ерті — Қолбасшысы білгіш еді.

4) Қабысу

Қабысу — ешбір жалғаусыз қатар тұрып, көбіне орын тәртібі арқылы байланысу. Ескерткіштер тілінде қабыса байланысқан тіркестер өте жиі кездеседі.

Есімді тіркестер

  • Турк будун — Түркі халқы.
  • Темір қапығ — Темір қақпа.
  • Інел қаған — Інел қаған.

Сын/сан/есімдік арқылы

  • Сарығ алттун — Сары алтын.
  • Өруң кумуш — Ақ күміс.
  • Йегірмі йаш — Жиырма жас.
  • Ол кун — Ол күн.

Есімше арқылы

  • Бардуқ йерте — Барған жерде.
  • Істемі қаған олурмыш — Істемі қаған отырған.

Етістікті тіркестер

  • Өртче қызып келті — Өрттей қызып келді.
  • Бұны көре білің — Мұны көріп білің.
  • Аны іртіміз — Біз оны қудық.

5) Жанасу

Жанасу — пысықтауыш пен етістіктен болған баяндауыш арасындағы байланыс. Мұнда сөздердің сөйлем ішіндегі орны салыстырмалы түрде еркін: басында да, ортасында да (поэзияда кейде соңында да) келе береді.

  • Ебгеру тусейн — Үйге қарай қайтайын.
  • Кічіг тегмедім — Кішкене (аз) жетпедім.
  • Қары болтым — Өзім қарт болдым (қартайдым).

Қорытынды: тілдік сабақтастық және мәдени жады

Көне түркі руникалық мәдениеті — бізге жеткен тасқа қашалған жазулармен бірге туған құбылыс қана емес, сонымен қатар біздің дәуіріміздің алғашқы ғасырларында қалыптасқан ерекше дүниетанымдық мұра. Тәуелсіздік кезеңінде көне мұраға деген көзқарас та жаңаша сипат алды: 2001 жылғы 18 мамырда Қазақстанның елордасында Күлтегін жазуының ғылыми көшірмесінің орнатылуы — бүкіл түркі дүниесі үшін мәні зор тарихи оқиға ретінде бағаланады.

Бұл ескерткіштердің қоғамдық-тарихи мағынасы — түркі елінің көшбасшыларының халық пен ата-жұртқа деген терең сүйіспеншілігін, елдік мүддені қорғаған ерік-жігерін танытуында. Сонымен бірге көне жазба мәдениетінің бастауын VI–VIII ғасырлардан таратып қарастыру — қазақ халқы үшін де айрықша мақтаныш.

Тілдік қорытынды

Зерттеу барысында байқалатыны: ескерткіш тіліндегі сөздердің байланысу түрлері қазіргі қазақ тілінің негізгі заңдылықтарына айтарлықтай жақын. Атап айтқанда, қазіргі қазақ тіліндегі бес байланысу түрінің (қиысу, меңгеру, матасу, қабысу, жанасу) барлығы көне мәтіндерден де ұшырасады. Бұл — тарихи сабақтастықтың нақты тілдік айғағы.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Қ. Өміралиев. VIII–XII ғасыр көне түркі әдеби ескерткіштер.
  • М. Жолдасбеков. Асыл арналар.
  • Ғ. Айдаров. Күлтегін ескерткіш.
  • Ә. Қоңыратбаев, Т. Қоңыратбаев. Көне мәдени жазбалары.
  • И. Тасмағамбетов. Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші. Егеменді Қазақстан, 2001.
  • Н. Базылханұлы. Орхон жазуы туралы жаңаша тұжырым.
  • Орхон жазбалары (Күлтегін, Тоныкөк). Алматы: Атлас, 2001.
  • Қазақстан балалар энциклопедиясы. Ежелгі Қазақстан.
  • Ә. Ибатов. Түркі әліпбиі.
  • Интернет деректері: Күлтегін, руникалық таңбалар.
  • Ғ. Айдаров. Орхон-Енисей және көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі. Рауан, 1995.

Тақырыптас ескертпе

Тарихты білу, оның бастау кезеңдеріне үңілу және бүгінгі күнге қажетті тұстарын табуға ұмтылу — барлық халыққа тән үрдіс. Қазақ тілі кенеттен пайда болған оқшау жүйе емес: ол түркі тілі деп аталатын ірі тілдік бірлестіктің үлкен тармағына жатады. VI–VIII ғасырларда бүгінгі қырықтан аса түркі халықтарының арғы негізі бір атаумен — түркілер деп танылған, сол дәуірде Түркі қағанаты құрылып, ортақ мәдени-тарихи кеңістік қалыптасты.