Ақпараттық технологияларды меңгеру және топ меңгерушілерінің ақпараттық мәдениетін арттыру және қалыптастыру
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында: «Бізге экономикалық және қоғамдық модернизация талаптарына сәйкес қазіргі заманғы білім беру жүйесі керек. Білімді дамыта білмейтін ел XXI ғасырда сәтсіздікке ұшырайды» — деп атап көрсетті. Осыған орай елімізде білім саласын дамытуға бағытталған іс-шаралар мен реформалар кезең-кезеңімен жүзеге асырылуда.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру жүйесінің басты міндеті ретінде ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде тұлғаны қалыптастыру, кәсіби шыңдауға жағдай жасау, оқытудың инновациялық технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру және халықаралық коммуникациялық желілерге шығу міндеттері айқындалған.
Бұл міндеттерді шешу үшін білім беру ұйымдарының да, әр оқытушының да күнделікті ізденісі қажет: жаңа тәжірибеге батыл қадам жасап, өзгерістерді қабылдайтын жаңа кәсіби қатынастарға көшу өзекті. Заман талабына сай білім беру — әр оқу орнының стратегиялық мақсаты.
Бүгінгі білім беру жүйесінің міндеті — жастардың білімді тек меңгеріп қана қоймай, оны үздіксіз дамытып, тәжірибеде қолдана алуын, сонымен қатар тәрбиелі, әдепті, интеллектуалды тұлға ретінде қалыптасуын қамтамасыз ету. «Әрбір ұстаз — білікті маман, әрбір студент — ойшыл тұлға» қағидасын ұстана отырып, оқыту сапасын арттыру үшін озық технологияларды қолдану — кәсіби қажеттілік.
Инновация ұғымы және педагогикадағы орны
Болашақ ұрпаққа қоғам талабына сай тәрбие мен білім беруде оқытушылардың инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-педагогикалық негіздерін меңгеруі — маңызды мәселелердің бірі. Инновация термині латын тіліндегі «жаңару», «өзгеру» ұғымдарымен байланысты; ол бұрын болмаған жаңалықты, қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырудың жаңа тәсілін білдіреді. Ағылшын тілінде «жаңалық енгізу», «жаңашылдық» мағынасында қолданылады.
Педагогикалық процестегі инновация
Педагогикалық процесте инновация — оқыту мазмұнына, әдістеріне және оқытушы мен оқушының бірлескен қызметін ұйымдастыруға жаңалық енгізу. Инновация өздігінен пайда болмайды: ол ғылыми ізденістердің, жеке оқытушылар мен ұжымдардың озық тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасады.
Мемлекеттік білім стандарты деңгейінде оқу үдерісін ұйымдастыру инновациялық педагогикалық технологияларды енгізуді талап етеді. Дегенмен инновациялық технологиялардың түрлері, қолдану ерекшеліктері және одан туындайтын мәселелер әлі де толық жүйеленіп, бірізді қалыпқа түспегені байқалады. Қазіргі оқу орындары көпнұсқалылық жағдайында өз мүмкіндігі мен мақсатына сай үлгілерді таңдауға еркін.
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) және білім
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар өміріміздің барлық саласында, соның ішінде білім беруде де ерекше орын алады. Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, ақпарат ағынының күшеюі байқалатын XXI ғасырда АКТ мүмкіндіктерін кеңінен қолданбай, айтарлықтай нәтижеге жету қиын.
Компьютерлік орта және желілік мүмкіндіктер
Қазіргі компьютер — қуатты құрал. Ал компьютерлер ортақ желіге біріктірілгенде, мүмкіндіктер еселей түседі: ресурстарды (ақпараттық та, бағдарламалық та) ортақ пайдалану, қажетті дерекке жедел қолжеткізу, бірлескен жұмыс сияқты мүмкіндіктер білім беру сапасын арттыруға жағдай жасайды.
Электрондық оқыту (e-learning)
Электрондық оқыту жүйесін енгізудің негізгі мақсаты — білім беру үдерісінің барлық қатысушыларына үздік ресурстар мен технологияларға тең қолжетімділік беру. Бұл үшін оқу үдерісін автоматтандыруға және цифрлық ресурстарды жүйелі пайдалануға жағдай жасау қажет.
ЮНЕСКО анықтамасы және e-learning мазмұны
ЮНЕСКО мамандары e-learning ұғымын Интернет пен мультимедиа көмегімен оқу деп түсіндіреді. Бұл бағыт бірнеше құрамдасқа ие:
- жеке компьютер, ұялы телефон, теледидар арқылы электрондық мәліметтермен жұмыс істеу;
- әдіскерден кеңес алу және қашықтан жұмыс істеу мүмкіндіктерін пайдалану;
- ортақ мүддедегі пайдаланушылар қауымдастығын қалыптастыру;
- электрондық ресурстарды үздіксіз әрі жүйелі қолдану;
- ақпараттық технологияларды меңгеру және ақпараттық мәдениетті арттыру.
Жаңа мыңжылдық — өткенді саралап, өмірдің мәнін жаңаша түсініп, болашақты дұрыс бағдарлайтын уақыт. Қоғамның қарқынды дамуы ең алдымен жастардың білімі мен мәдениетіне байланысты. Сондықтан білім жүйесін жаңғырту және қоғамды жаһандық өзгерістерге бейімдеу — бүгінгі күннің өзекті міндеті.
Ақпараттандыру және цифрлық білім ресурстары
Қазақстан үшін ғылыми-техникалық прогрестің маңызды белгісі — қоғамды ақпараттандырудың жаңа кезеңіне өту. Қоғамды ақпараттандыру экономика, ғылым және мәдениет дамуының негізгі шарттарының біріне айналды. Білім беру саласында компьютердің кең қолданылуы электрондық оқулықтар мен мультимедиялық бағдарламалардың жедел дамуына ықпал етті.
Оқытушының жаңа кәсіби бейнесі
Қазіргі оқу орны шығармашылық ізденісі дамыған, жаңа педагогикалық технологияларды меңгерген, кәсіби шеберлігі қалыптасқан оқытушыны қажет етеді. Оқытушы педагог әрі психолог болып қана қоймай, оқу үдерісін жобалайтын ұйымдастырушы-технолог деңгейінде әрекет ете білуі тиіс. Сондықтан АКТ-ны өз қызметінде еркін қолдану — уақыт талабы.
Ақпарат көздерінің кеңістігі
Ақпараттық орта кең әрі мазмұнға бай. Қазіргі кезде ақпаратты мына көздерден алуға болады:
- интернет ресурстары: кітапханалар, энциклопедиялар, сөздіктер, анықтамалар, авторлар, белгілі тұлғалар, табиғат құбылыстары және т.б.;
- электрондық оқыту бағдарламалары, электрондық кітапханалар, сөздіктер, анықтамалар, бейнематериалдар және DVD фильмдер;
- кітаптар: әдеби шығармалар, өмірбаяндар, очерктер, мақалалар;
- музыкалық және бейнелеу өнері туындылары.
Жаңа ақпараттық технологиялар — білім беруде ақпаратты дайындап, білім алушыға жеткізу үдерісі. Бұл үдерістің негізгі тірегі — компьютер. АКТ құралдарының ішінде соңғы жылдары кең тарағандарының бірі — интерактивті тақта, сондай-ақ мультимедиялық және онлайн сабақтар.
Интерактивті тақта: сабақ сапасын арттыру құралы
Оқу-тәрбие үдерісіне электрондық ресурстарды енгізу, электрондық оқулықтарды пайдалану, пәндерді оқытуда мультимедиа мүмкіндіктерін қолдану және демонстрациялау әдістерін компьютерлік негізде жабдықтау қажеттілігі күшейді. Осы бағыттағы жұмыстар оқу үдерісін ақпараттандыруды жүйелі түрде жүргізуге мүмкіндік берді.
Интерактивті тақтаны қолданудың негізгі нәтижелері
- оқу-тәрбие үдерісінің сапасын арттыру және оны қазіргі ғылыми-техникалық деңгейге көтеру;
- жекелеп және саралап оқыту идеяларын дамыту;
- білім, білік және дағды деңгейін қалыптастыру;
- білімнің тереңдігін қамтамасыз ету;
- техникалық құралдар мен дидактикалық материалдарды тиімді пайдалану;
- оқытушының педагогикалық технологияларды меңгеруі және білім алушылардың білімін жетілдіру;
- бақылау, тексеру және бағалау түрлерін жетілдіру;
- оқушының пәнге қызығушылығын арттыру;
- практикалық дағдыларды қалыптастыруды күшейту.
Интерактивті тақта интернетке қосылған жағдайда, сабақ үстінде және жаңа тақырыпты бекіту кезінде қосымша деректер мен өзекті материалдарды жедел табуға мүмкіндік туады. Бұл оқушының танымдық белсенділігін күшейтіп, оқу әрекетін мағыналы етеді.
Интерактивті оқыту және құзырлылықтар
Интерактивті оқыту — диалог пен полилог жағдайында жаңа білімді бірлесіп меңгеруге бағытталған танымдық әрекет. Бұл тәсіл білім алушыны белсенді позицияға қойып, оның субъектілігін қалыптастырады және шығармашылыққа жетелейді.
Бір мезетте шешілетін міндеттер
Бірдей белсенділікке құрылған оқу үдерісі бір уақытта бірнеше міндетті шешеді: танымдық, коммуникативтік, дамытушылық, интеллектуалдық, сонымен бірге әлеуметтендіру, демократияландыру, гуманизациялау. Бұл — қазіргі білімдегі құзырлылыққа негізделген басымдықтармен үндес бағыт.
Әрбір оқушының білім деңгейін талапқа сай көтеру үшін озық әдістемелік технологиялар қажет. Сол технологияларды меңгерген, АКТ-ны кәсіби деңгейде қолданатын педагог қана білім алушының сапалы білім алуына нақты жағдай жасай алады.
Ұстаз жауапкершілігі және өмір бойы білім алу
Заңғар жазушы Мұхтар Әуезовтің «Халықты халықпен теңестіретін — білім» деген сөзі білімнің қоғам дамуына тікелей әсерін айқын көрсетеді. Рухани ұлттық қажеттілікке қызмет еткен білім — ең қуатты білім. Ал сол білімді шәкірт санасына дарытушы — ұстаз.
«Өмір бойы білім алу» қағидасы
Білім беру жүйесін модернизациялау тұжырымдамаларында көрініс тапқан «өмірлік білімнен — баршаға өмір бойы игерілетін білімге» көшу идеясы оқу-тәрбие үдерісінде ақпараттық технологияларды қолданумен тығыз байланысты. Технологиялық тұрғыдан ұйымдастырылған оқу оқытушының кәсіби шеберлігін шыңдап, өз тәжірибесін рефлексиялауға үйретеді.
Ақпараттық дәуірде білім сапасын көтеру жаңа технологияларды және заманауи телекоммуникациялық құралдарды қолданусыз мүмкін емес. Интернетке қолжетімділік оқытушылар мен оқушылардың қажеттіліктері мен мүмкіндіктерін кеңейтіп, өз білімін толықтырудың жаңа арналарын ашады. Сонымен бірге жеке, топтық және ұжымдық жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру интерактивті әдістердің тиімділігін арттырады.
Жүсіпбек Аймауытов: «Сабақ беру — үйреншікті жай ғана емес, ол — жаңадан жаңаны табатын өнер», — деп тұжырымдайды. Сондықтан оқытушы өз пәніне психологиялық тұрғыдан қарап, әдістемелік шеберлікпен келуі қажет.
Қорытындылай айтқанда, жаңа технологияларды меңгеру оқытушыға оқу-тәрбие үдерісін жүйелі ұйымдастыруға көмектеседі. Интерактивті технологияларды сабақта қолдану оқытушы еңбегін өнімді әрі нәтижелі етсе, білім алушылар үшін оқу әрекетін мәнді, қызықты және пайдалы етеді.