Құдайдың арқасында қосылған алғашқы бастамалар
Ортағасырлық философияның қалыптасуы және кезеңдері
Құлиеленушілік қоғам күйреп, оның орнына Батыс Еуропада феодалдық қатынастар орныққан кезде, христиан діні кең тарады. Осы өзгерістер шіркеу әкейлерінің ілімдері мен пұтқа табынушылық философия арасындағы ымырасыз тартысты күшейтті. Сол күрестің даму деңгейіне қарай ортағасырлық философияны әдетте үш негізгі кезеңге бөледі:
-
I кезең
Апологетика
II ғасырдан бастап христиандық ілімді зияткерлік тұрғыдан қорғау және негіздеу.
-
II кезең
Патристика
IV–VI ғасырларда шіркеу әкейлерінің жүйеленген діни-философиялық ілімдері.
-
III кезең
Схоластика
Рим империясының күйреуінен Қайта өрлеуге дейінгі ұзақ дәуірдегі «мектептік» философия.
Апологетика: христиан ілімін қорғау
Біздің заманымыздың II ғасырынан бастап алғашқы христиан ойшылдарының көзқарастарын жинақтаған, кейін апологетика («қорғау») деп аталған діни-философиялық бағыт қалыптасты.
Негізгі өкілдері
Апологеттер христиан діні ежелгі грек философиясы сияқты жалпыадамзаттық, күрделі мәселелерді көтереді, бірақ оларға тереңірек әрі ұтымдырақ жауап береді деп есептеді. Сондықтан билеушілер мен ғалымдардың христиандықты сынауы негізсіз деген тұжырымды қорғап, жаңа діни-философиялық жүйе жасауға күш салды.
Тертуллианның кей тұжырымдары
- «Барлық нақтылықтың денесі бар» деген ойға сүйене отырып, Құдай — нақтылық, демек «Құдайдың да денесі бар» деген қорытындыға келеді.
- Нақтылықтың уақыттық бастамасы жоқ деген пайым жасайды.
Пікірталас алаңы
Апологеттер платоншылар мен гностиктердің тән мен жан туралы ілімдерін сынап, христиандық өнегелік қағидалардың артықшылығын алға тартты. Олар көтерген мәселелер кейін патристика мен схоластикада кеңінен жалғасты:
- Құдайдың мәні мен табиғаты
- Әлемнің жаратылысы
- Адам табиғаты
- Өмірдің мақсаты
Патристика: шіркеу әкейлерінің жүйесі
Патристика (IV–VI ғасырлар) — шіркеу әкейлерінің діни-философиялық ілімдерінің жиынтығы. Бұл ілім III–IV ғасырларда жүйеленді: әуелі Христостың табиғаты (құдайлық па, әлде адамдық па) жайлы пікірталастар басым болды.
323 жылы император Ұлы Константин христиандықты мемлекеттік дін ретінде қабылдағаннан кейін, саяси- шіркеулік мәселелер алдыңғы орынға шықты.
Негізгі өкілдері
Августин: шіркеудің үстемдігін негіздеу
Августин христиан дінінің артықшылығын дәлелдеуге ұмтылып, шіркеудің «жанды билеуге құқы бар» және «аспан мен жерді байланыстырушы» деген идеяларын негіздеу үшін манихейлік, скептицизм және неоплатонизмнің кей қағидаларын пайдаланды. Кейін бұл бағыт августинизм деп аталды.
Негізгі еңбектері
- «Тәубеге келу»
- «Құдай қаласы туралы»
Тағдыр, жаратылыс және тарих
- Адам дүниеге келмей тұрып, оның іс-әрекеті мен қылығы құдай еркімен белгіленген; бұл белгі игілікке де, азапқа да бағытталуы мүмкін.
- Құдай әлемді жаратқанда, заттардың «түрлік бастамаларын» енгізіп, олардың әрі қарай дамуына мүмкіндік береді.
- Адамзат тарихы екі «патшалықтың» күресі ретінде түсіндіріледі: құдайға қарсы, жердегі қызықты күйттейтіндер мен құдай патшалығы арасындағы тартыс.
- «Құдай патшалығының» жердегі өкілі ретінде Рим шіркеуі аталады; сондықтан пенделер шіркеуге бағынуы тиіс.
Августинизм Батыс Еуропада XII ғасырға дейін ықпалды болып, кейін ұлы Альберт пен Фома Аквинский негіздеген христиандық аристотелизммен біртіндеп ығыстырылды.
Схоластика: «мектептік ілімнің» ұзақ дәуірі
Ортағасырлық философияның схоластика деп аталатын кезеңі Рим империясының күйреуінен бастап Қайта өрлеу дәуіріне дейін шамамен 600–700 жылға созылды. Бұл уақытта Италия, Франция, Англия, Германия сияқты елдерде феодалдық құрылым бекіп, христиан діні қоғамдық өмірдің барлық саласында үстем болды. Шіркеу сауаттылықтың, қолжазбаларды сақтау мен оқытудың негізгі орталығына айналды.
Мемлекеттік билік қолдаған қатал діни үстемдік жағдайында философия көбіне христиан догматтарын негіздеуге қызмет етіп, теологияның «көмекші құралына» айналды.
Балауса схоластика (IX–XII ғғ.)
Ғылым, философия және теология әлі ажырамаған кезең. Универсалийлер (жалпылық) туралы пікірталастар арқылы ақыл-ойға діни сенімнің үстемдігін дәлелдеуге ұмтылған тәсіл қалыптасты; мұнда Аристотельдің формалдық логикасына жиі сүйенді.
Өкілдер
Ансельм Кентерберийский, Иоанн Росцелин, Пьер Абеляр және т.б.
Кемеліне жеткен схоластика (XIII ғ.)
Аристотель еңбектері латын тілі арқылы кең тарады. Ғылым мен философияның теологиядан ішінара жіктеле бастауы байқалды; әл-Фараби мен ибн Рушд ықпал еткен «екіұдай ақиқат» идеялары да талқыланды.
Өкілдер
Ұлы Альберт, Фома Аквинский, Дунс Скот және т.б.
Құлдырау кезеңі (XIV–XV ғғ.)
Ойлау тәжірибеден алыстап, бедел мен атаққа сүйенген, мистикалық сарын басым даурықпа айтысқа айналған кезде схоластика әлсірей түсті.
Өкілдер
Уильям Оккам, Жан Буридан және т.б.
Пьер Абеляр: универсалийлер және сенім
Схоластикалық тәсілдің негізін қалаушылардың бірі әрі қорғаушысы — француз теологы, философ Пьер Абеляр (1079–1142).
Негізгі еңбегі
«Бар және жоқ»
Абелярдың пікірінше, шынайы өмір сүретіндер — жалқылар. Алайда жалқылардың ортақ қасиеттері болғандықтан, сол негізде әмбебап жалпы ұғымдар қалыптасады. Әмбебаптар (универсалийлер) да «шын» деп есептеледі, өйткені олар құдайдың ақыл-ойында бар және өзі жаратқан заттарға үлгі болады.
Осылайша, жалқыларды зерттеу арқылы алынған білім мен жалпылардың өмір сүретініне деген сенім бір-біріне қайшы келмеуі тиіс. Сонымен бірге Абеляр «адамға ең керекті нәрсе — оның іс-әрекеті емес, құдайға деген сенімі» деген пікір айтады. Осындай екіұшты тұжырымдары үшін ол әрі номиналистерден, әрі реалистерден сынға ұшырады.
Фома Аквинский: христиандық аристотелизмнің жүйесі
Христиандық ілімді Аристотель философиясымен байланыстырып, шіркеудің алғашқы ірі схоластикалық ұстаздарының біріне айналған Фома Аквинский (1225–1274) кейін католик шіркеуі тарапынан ресми теолог-философ ретінде мойындалды (1879 жылдан бастап).
Негізгі еңбегі
«Теологияның жиынтығы»
Форма, материя және жеке заттар
Аквинский белсенді форма (реттілік принципі) мен тұрақсыз материя (болмыстың әлсіз түрі) байланысын түсіндіру арқылы Иса Мәсіхтің бойындағы құдайлық және адамдық қасиеттерді теориялық тұрғыдан негіздеуге тырысты.
- Құдай біріктірген алғашқы бастамалар — форма мен материя — жеке заттар әлемін тудырады.
- Адам — жан (қалыптастырушы принцип) мен дененің бірлігі.
- Жан таза форма ретінде жойылмайды, бірақ жер бетінде тіршілік пайда болғанға дейін жеке өмір сүрмеген; оны құдай жаратқан.
Универсалийлердің «үш түрлі» өмір сүруі
Рух пен материя туралы талас универсалийлердің табиғаты жөніндегі дауға ұласты. Аквинский универсалийлер ақыл-ойдың жемісі болғанымен, құдай ойында бар болғандықтан санадан тыс негізге ие дейді және ибн Синаға ұқсас түрде олардың үш түрлі өмір сүруін көрсетеді:
- Затқа дейін — құдайдың ойында.
- Заттың өзінде — оның мәні ретінде.
- Заттан кейін — адамның ақыл-ойында, ұғым ретінде.
Адамның мақсаты — заттардың түпнегізі саналатын құдайлық идеяларды діни сенім арқылы тануға ұмтылу. Ал философия, Аквинскийдің ойынша, діни догмалардың ақиқаттығын өз беделімен негіздеп беруі тиіс.
Шіркеу, билік және қоғам
Аквинский үшін дін — құдай табиғатын түсіндіретін ілім. Сондықтан шіркеу оны уағыздаушы ретінде азаматтық қоғамнан жоғары тұрады. Өкімет билігі құдайдан, ал жердегі өмір — о дүниелік рухани өмірге дайындық болғандықтан, патшалық билік рухани билікке бағынуы тиіс. Рухани биліктің басында аспанда — Христос, жерде — Рим папасы тұрады.
Аквинский ілімі XIX ғасырдың соңында қалыптасқан неотомизмнің теориялық және идеологиялық тірегіне айналды.
Дунс Скот: ерік-жігердің басымдығы
Шотланд схоласты Дунс Скот (1268–1308) Аквинский жүйесіне қарсы пікір айтып, ақыл-ой ерік-жігерге тәуелді деген көзқарасты дамытты. Құдайдың еркі абсолютті еркін: құдай нені қаласа, сол игілік ретінде танылады.
- Әлемдегі жеке заттарды құдай өз еркімен жаратты; ол әрі жаратушы, әрі сол заттардың рухани түпнегізі.
- Адам рухы (жаны) мәңгі, ал дене кеңістік пен уақытпен шектелген.
- Танымда сезім мүшелері заттардың қасиеттерін береді, ал ақыл-ой сол деректерден жалпы мәнді ұғынуға тырысады.
Скот жалпы ұғымдар әр заттың мәні, түпнегізі ретінде мәңгі деп есептейді: адам оларды таным процесінде заттардан «бөліп алып», ұғымға айналдырады. Бірақ рухани түпнегіз сезімге әсер етпегендіктен, оны тануда белсенділік көрсететін басты күш — жігер. Жігер құдай жігерінен нәр алады.
Оның ойынша, философияның пәні — болмыс, сондықтан ол рухани түпнегізді толық танып біле алмайды; ал дін рухани түпнегізге қатысты болғанымен, оны қатаң дәлелдемейді. Соған қарамастан, дін ақиқаттарына күмәнсіз сену қажет. Бұл бағыт кейін скотизм деп аталған мектепке ықпал етті.
Роджер Бэкон: тәжірибе беделі
Ортағасырлық ойлау шеңберімен келіспей, танымда тәжірибенің орнын көтерген ойшылдардың бірі — Роджер Бэкон (1214–1294). Ол философия мен жаратылыстануды теологиядан бөлу керек деп санап, ғылымдардың іргетасы ретінде тәжірибе, эксперимент және математиканы атады.
Бэкон ұсынған басымдықтар
- Беделге табынудан гөрі тәжірибеге сүйену.
- Бос пікірталастан — экспериментке көшу.
- Кітапты ғана емес, табиғатты тікелей зерттеу.
Білімнің негізгі тіректері ретінде тәжірибе, логикалық пікір және ғылыми бедел аталады. Бірақ ақиқатқа жеткізетін ең маңызды құрал — тәжірибе: өзге дәлелдер оның көмегімен тексерілуі тиіс. Кей жағдайда тәжірибе де жеткіліксіз болса, философия мен дін жәрдемдеседі деген ой түйіп, философияның міндеті — дінді қорғау деген қорытынды жасайды.
Уильям Оккам: номинализм және қарапайым дәлел
Номинализмнің көрнекті өкілі Уильям Оккам (1300–1349/50) схоластикалық ойлаудан арылып, трансценденталдық болмыс онтологиясын дамыту арқылы кейінгі Суарес, Лейбниц, Г. Биль сияқты ойшылдарға ықпал етті.
Әлем: жалқылар және белгілер
Оккам бойынша, әлем жеке заттар мен олардың мәнділіктерінен тұрады. Мәннің ең жалпы қасиеттері — трансценденталийлер — мәннен ажырамайды және қажеттілік арқылы тікелей туындайды; олар категориялардан да, жалпы ұғымдардан да жоғары тұрады.
Ал категориялар мен жалпы ұғымдар заттардың таңбасы ғана: олар өздігінен өмір сүрмейді, тек адам ақыл-ойында болады. Ақыл-ойдан тыс шынайы өмір сүретіні — тек жалқылар.
Таным және «екі түрлі ақиқат»
Таным процесі түйсіктен басталады: адам заттар мен құбылыстарды сыртқы және ішкі тәжірибе арқылы біледі. Ішкі тәжірибе жалқылар туралы интуитивті, нақты білім берсе, сыртқы тәжірибе жалпы және абстракциялық білімді қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Осыдан Оккам философиялық ақиқат пен діни ақиқат екі бөлек деп тұжырымдайды. Ғылым үшін ең маңыздысы — интуиция мен білім арқылы тексерілетін фактілер. Дәлелдеу мүмкіндігінше қарапайым әрі түсінікті болуы керек. Ал құдайдың бар екенін ақыл-оймен бұлтартпай дәлелдейтін фактілер жоқ болғандықтан, оған сену қажет.
Тарихи ықпал
Оккам ілімі кейін Коперниктің аспан механикасы туралы көзқарастарының қалыптасуына және ғылымдарда геометриялық тәсілдің кең қолданылуына ықпал етті.