Қазақстанда психология ғылымының даму мәселесі туралы қазақша реферат
Қазақстанда психология ғылымының дамуы: қазіргі ахуал және өзекті мәселелер
Қазіргі уақытта Қазақстанда өзекті психологиялық мәселелерді анықтауға деген қажеттілік те, қызығушылық та артып келеді. Соның нәтижесінде ғылыми зерттеулер жариялана бастады, психологиялық білімді насихаттау ауқымы кеңейді, бірнеше ғылыми-теориялық конференциялар өтті (1990, 1994, 1996, 1998 жж.). Сонымен қатар монографиялар, оқу құралдары мен оқулықтар жарық көріп, әдістемелік өңдеулер, биобиблиографиялық көрсеткіштер және терминологиялық сөздіктер пайда болды.
«Ұлттық білім беру мен тәрбиелеу» атты Алматы облыстық ассоциациясы құрамындағы психологтардың кәсіби белсенділігі де артуда. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де этнопсихология және этнопедагогика орталығы қайта жұмыс істеп келеді. Бүгінде Қазақстан Республикасында ғылыми және практикалық қызметпен айналысатын психологтардың саны 300-ден асты; олардың ішінде 30-дан астамы ғылым кандидаттары, 5-еуі ғылым докторлары.
Теориялық және әдіснамалық негіздерді жаңарту қажеттілігі
Қазақстандағы психология ғылымының маңызды мәселелерінің бірі — кең аймақтың экологиялық, демографиялық және этнопсихологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, осы білім саласының теориялық әрі әдіснамалық негіздерін жүйелі түрде қалыптастыру.
Себебі Батыс елдерінде жүргізілген зерттеулерге сүйеніп жасалған әдістерді жергілікті контексті ескермей қолдану кей жағдайда қате қорытындыларға, тіпті теріс нәтижелерге алып келуі мүмкін. Сондықтан ұлттық тәжірибеге, мәдениетке, тарихи жадқа және әлеуметтік ортаға бейімделген ғылыми құралдар мен түсіндіру модельдері қажет.
Басым зерттеу бағыттары
Тұлғаның дамуы және рухани-адамгершілік тәрбие
Психологиядағы басты бағыттардың бірі — жеке адамның қалыптасуы мен дамуының жолдарын зерттеу. Әсіресе психиканың туғаннан қарттық шаққа дейінгі дамуы, жоғары рухани-адамгершілік құндылықтарға тәрбиелену, сондай-ақ қазақстандық патриотизм сезімінің қалыптасу механизмдері мен заңдылықтарын ашу өзекті.
Нарықтық қатынастар жағдайындағы жаңа психологиялық құрылымдар
Нарықтық қатынасқа және коммерциялық ортаға көшу кезеңінде тұлғада пайда болатын жаңа психологиялық құрылымдардың қалыптасу механизмдерін зерттеу де маңызды. Бұл бағытта экономикалық реформалардың психологиялық аспектілерін, еңбек пен тұтыну мінез-құлқының өзгерісін, әлеуметтік бейімделу мен уәж жүйесіндегі қайта құруларды зерделеу қажет.
Этнопсихология: көпұлтты қоғамның зертханасы
Көпұлтты Қазақстан этнопсихологиялық зерттеулердің ірі орталығы болуға тиіс. Әртүрлі этностардың мәдени тәжірибесі, әлеуметтік нормалары мен құндылықтары қоғамдық психологияның көптеген қырларын салыстырмалы талдауға мүмкіндік береді. Бұл бағыт қоғамдық келісім, мәдени сәйкестік, көпмәдени ортадағы тұлға және ұрпақаралық сабақтастық сияқты мәселелерді терең зерттеуге жол ашады.
Экологиялық дағдарыс және психологиялық салдар
Бүгінгі таңда экологиялық дағдарыстан шығудың тиімді жолдарын іздеу ерекше маңызға ие. Бұл жерде экологиялық мінез-құлықтың уәждерін зерттеу, адамдардың қоршаған ортаға кері әсер ету себептерін талдау және жауапты әрекеттің психологиялық шарттарын анықтау қажет.
Арал теңізі мен Семей ядролық полигоны аймақтарындағы экологиялық дағдарыстың психологиялық зардаптарын зерттеу — психологиялық денсаулықтың бұзылуы, суицид феномені және созылмалы стресс сияқты мәселелерді түсінуге мүмкіндік береді.
Көшпелі тәжірибе және ұлттық мінездің психологиялық өзегі
Ғасырлар бойы көшіп-қонып өмір сүрген халық өз ортасының әлеуметтік-экономикалық жағдайларына, мәдениеті мен тарихына, табиғатына сай жас ұрпаққа тәлім-тәрбие берудің айрықша талап-тілектерін қалыптастырды. Бұл талаптар «сегіз қырлы, бір сырлы» деген қанатты тұжырымға сыйған моральдық-психологиялық нормалар арқылы жинақталды.
Дәстүрлі талаптар мен құндылықтар жүйесі
- Көшпелі мал шаруашылығын жетік игеру.
- Еңбек сүйгіштік пен қиыншылыққа төзе білу.
- Ел намысын қорғау, жауға қайсарлық таныту.
- Ата тегін жадында сақтау, шежіреге құрмет.
- Сөз асылын қастерлеу, шешендік пен уәж мәдениеті.
- Тапқырлық, алғырлық және ептілік.
- Ата салтын сақтау, дәстүр сабақтастығы.
Көшпелі тұрмыс адамды шынықтырды: табиғаттың құбылмалы жағдайына тез икемделу, төзімділік, жинақылық пен сергектік күнделікті өмірдің шартына айналды. Бала үйде де, түзде де ерте есейіп, із кесіп, жол танып, жұлдыз санап өсті. Көз қырағылығы, құлақ сақтығы, алысты шола білуі — тіршілік дағдылары ретінде қалыптасты.
Сонымен бірге жас өскін халық мәдениетінің нәзік иірімдерін де бойына сіңірді: ақынның сөзін, жыраудың жырын, әншінің әуенін қалт жібермей тыңдап, мақал-мәтел, ертегі-жұмбақ, терме мен шежірені жадында сақтап, халық даналығын рухани азық етті.
Қазіргі өзгерістер және ұлттық болмыстың жаңғыруы
Қоғам өміріндегі терең саяси-экономикалық өзгерістер халқымыздың баға жетпес рухани байлықтарын — тілі мен ділін, діні мен тарихын, өнері мен әдебиетін, табиғи ортасын, күнкөрісі мен шаруашылығын — жаңартып, жаңа мазмұнмен байытуда. Бұл үдеріс ұлттық сананың да, қоғамдық психологияның да жаңа деңгейде қайта құрылуына ықпал етеді.
Дегенмен қазіргі қазақ қоғамында этносқа ғана тән біртұтас, өзгермейтін ұлттық ерекшелік бар деу біржақты. Қазақ этносының бүгінгі тыныс-тіршілігінде, отбасылық әдет-ғұрып пен салт-дәстүрінде, жөн-жосық пен жол-жоралғысында Қазақстанды ұзақ уақыт мекендеген басқа этностар мінез-құлықтарының элементтері де көрініс тауып отыр.
Соған қарамастан біз «жылқы мінезділіктен» айырылған, момын-жуас, намысы жаншылған халық емеспіз. Ұланғайыр кеңістік пен табиғат сұлулығы ғасырлар бойы қалыптастырған дархандық пен жомарттық, адамға деген мейірім мен өнерпаздық, биосфералық ерекшеліктерден туындаған қонақжайлылық, тарихи нәубеттерден кейін рухани мұраны ұрпаққа жеткізу ниетінен қалыптасқан балажандық, шаруашылыққа бейім өмірден орныққан малға ұқыптылық, бейбітшілікке бейіл ұстаным және өз жерін қорғаудағы батырлық, сондай-ақ шыдамдылық пен қанағатшылдық — ұлттық мінезіміздің ірі бітістері, халқымыздың мақтанышы.