Қазақша рефераттар

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығы туралы қазақша реферат

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығы: мазмұны, тетіктері және ерекшеліктері

Қазақстан Республикасының экономикасын тұрақтандыру және нарыққа көшу бағдарламасы аясында ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығын қалыптастырудың негізгі бағыты — мемлекеттік тапсырыстың міндетті сипатын жою. Оның орнына экономикалық тұрғыдан дербес тауар өндірушілер тобын қалыптастыру, нарықтық инфрақұрылымды дамыту және өндірушілердің дайындаушы, ұқсатушы әрі басқа ұйымдармен ерікті әрі өзара тиімді келісімшарттық қатынастарға көшу көзделеді.

Мемлекеттік тапсырыстан индикативті жоспарлауға өту

Әкімшіл-әміршіл басқару жүйесінде негізгі тетік болған директивалық мемлекеттік тапсырыс нарықтық экономикада индикативті жоспарлауға орын беруі тиіс. Бұл жағдайда «тапсырыс» ұғымы сұраным мен ұсынымға, сондай-ақ шарттық міндеттемелерге сүйенетін келісімге айналады.

Мемлекеттің нарықтағы рөлі

Мемлекет нарыққа шыққанда басқа сатып алушылармен тең құқықты тарап ретінде әрекет етуі керек.

Алдын ала айқындық

Өндірушілерге өнім көлемі, түрі, сапасы, баға, жеңілдіктер және ынталандыру шарттары алдын ала хабарлануы маңызды.

Қазақстан агроөнеркәсіп кешенінің нарыққа көшу кезіндегі ерекшеліктері

Нарыққа өтудің алғашқы кезеңінде Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінде бірқатар айрықша сипаттар байқалды. Бұл ерекшеліктер жер реформасына, меншік қатынастарына, сондай-ақ өндіріс пен өткізу құрылымына тікелей әсер етті.

  • Кәсіпорын құрылымы және жер қатынастары

    Пайдаланылатын жер көлемі бойынша орташа шаруашылықтар басым болғанымен, іс жүзінде ірі ауыл шаруашылық кәсіпорындары көп болды. Бұл жер реформасын іске асыруға және өндіріс құрал-жабдықтарына меншік беру формаларына ықпал етті.

  • Шикізаттық бағытталу және салалар арасындағы теңгерімсіздік

    Өндіру–ұқсату–сақтау–өткізу кезеңдерінің байланысы әлсіз болып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің едәуір бөлігі ұқсатылмаған күйінде сыртқа жөнелтілді. Соның салдарынан республикада қалыптасатын таза табыстың маңызды үлесі басқа өңірлерде қалатын жағдайлар болды.

  • Әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан артта қалған аудандар

    Дәстүрлі ауыл шаруашылығы басым әрі инфрақұрылымы әлсіз көптеген аудандардың болуы нарықтық өзгерістерді күрделендірді.

Бағаның тепе-теңдігі және «баға қайшысы»

Ауыл шаруашылығы экономикасындағы күрделі мәселелердің бірі — сатылатын және сатып алынатын тауарлар бағалары арасындағы тепе-теңдікті қалыптастыру. Бағаның тепе-теңдігі — қала мен ауыл арасындағы айырбас кезінде ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдері құндарының арақатынасы.

1) Маусымдық өндіріс

Ауыл шаруашылығы өнімдері маусымдық сипатта болғандықтан, бағалар жалпы инфляциялық өзгерістерден жиі қалып қояды немесе уақыт бойынша сәйкес келмейді.

2) Өнеркәсіптік монополиялар әсері

Фермерлер техника мен ресурстарды көбіне ірі өндірушілерден сатып алады, ал олар жоғары баға ұсынады. Мысалы, астық жинайтын комбайндарды өндіретін кәсіпорындар саны шектеулі болғандықтан, бағасы қымбат болуы ықтимал.

3) Әлемдік нарықтағы бәсеке

Дүниежүзілік нарықтағы бәсеке фермерлердің өнім бағасын ұзақ уақыт «тең деңгейде» ұстап тұруына кедергі келтіреді. Соның салдарынан өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағалары арасында «баға қайшысы» пайда болады.

Негізгі ұғым

Баға қайшысы — ауыл шаруашылығы өнімдері мен өнеркәсіп өнімдерінің бағалары өсу қарқыны арасындағы айырмашылық; баға тепе-теңдігінің бұзылу деңгейін көрсетеді.

Бұл теңгерімсіздікті тек нарықтық тетіктермен толық шешу қиын. Сондықтан көптеген елдер үкіметтері фермерлердің шығындарының бір бөлігін субсидиялау арқылы бағаны тұрақтандыруға ұмтылады.

Еуропа тәжірибесі

Кейбір кезеңдерде Еуропалық экономикалық бірлестік өз фермерлерінің астығын әлемдік нарықта нақты бағадан төмен деңгейде сату арқылы қолдау көрсеткен.

АҚШ тәжірибесі

Мемлекет фермер өнімін нарыққа төмен бағамен шығарып, айырмасын өтемақы ретінде жабатын саясаттар қолданған; ауыртпалық салық төлеушілер есебінен өтеледі.

Анықтама

Жәрдемақы (субсидия) — тауар өндірушілерге бағаны тұрақтандыру немесе қолайсыз жағдайлардан қорғау мақсатында берілетін қайтарымсыз мемлекеттік қолдау.

Биржалық сауда және көтерме нарықтың мәні

Тарихи тәжірибе ауыл шаруашылығын тұрақты ұстау үшін арнайы нарықтық құралдарды қалыптастырды. Соның бірі — биржалық сауда. Биржа тетіктері көбіне стандартталған, ірі көлемде сатылатын және ұзақ сақталатын сапалы тауарларға бейімделген. Бұл талаптарға ауыл шаруашылығында өндірілетін шикізат түрлері жиі сәйкес келеді: астық, ет, мақта, табиғи каучук және басқалар.

Көтерме сауда

Көтерме сауда — тауарларды ірі партиялармен сату келісімі. Бұл жерде сатып алушы көбіне көтерме фирма болып, кейін тауарды бөлшек сауда желілеріне немесе өндірістік компанияларға жеткізеді.

Тауар биржалары ауыл шаруашылығы мен экономиканың өзге салалары арасындағы сауда байланыстарын нығайтудың тиімді формаларының бірі саналады. Дамыған елдерде көптеген ірі тауар биржалары жұмыс істеп, жүздеген тауар түрі бойынша ірі көлемде мәмілелер жасалады.

Маусымдық ұсыныс-сұраным және бағаның тұрақсыздығы

Ауыл шаруашылығы өндірісі маусымдық болғандықтан, күзде өнім мол жиналған кезде ұсыным күрт өседі де, сұранымнан асып түседі. Нәтижесінде баға, сонымен бірге табыс төмендеуі мүмкін. Ал тұтыну қажеттілігі жыл бойы сақталады: күзден кейін ұсыным азайып, сұраным біртіндеп жоғарылайды. Жаздың соңына қарай өткен жылғы өнімге бағаның шапшаң өсуі жиі кездеседі.

Неге фермер өнімді күзде сатады?

Сақтау инфрақұрылымы

Көктемге дейін сақтау үшін қойма қажет, ал сақтау шығындары қосымша ауыртпалық әкеледі.

Қаржыландыру қажеттілігі

Күзде жұмыстар көп әрі шығын жоғары. Оны жабу үшін айналым қаражаты керек болады.

Несие тәуекелі

Болашақ өнімге несие алу қиын: баға құбылса, қарыз бен пайызды өтеу тәуекелі артады.

Пайыздық мөлшерлеме

Несие пайызы табысты азайтып, шаруашылықтың қаржылық тұрақтылығына қысым түсіреді.

Осындай жағдайда нарықта делдал-саудагер (биржалық ойыншы) пайда болады: ол күзде баға төмен кезде өнімді көбірек сатып алып, көктем мен жазда баға көтерілгенде сатып, айырмадан пайда табуға тырысады.

Күздегі әсер

Күзде қосымша сатып алу сұранымды арттырып, ұсыным–сұраным теңсіздігін жұмсартады. Нәтижесінде теңгермелік баға салыстырмалы түрде жоғары болуы мүмкін.

Көктем–жаздағы әсер

Кейінірек нарыққа тауар шығару ұсынымды көбейтіп, бағаның шектен тыс өсуін тежейді.

Нәтижесінде маусымдық баға құбылуы бәсеңдейді: фермер күзде еңбегі үшін көбірек табыс табуға мүмкіндік алады, ал тұтынушы көктем мен жазда өнімді қымбаттатылған бағамен емес, салыстырмалы қолжетімді бағамен сатып алады.

Фьючерлік келісім: тәуекелді басқарудың құралы

Тауар биржалары сатушылар мен сатып алушыларды байланыстырып, белгілі көлемдегі және белгілі сападағы тауарды уақытында сату-сатып алуға мүмкіндік береді. Биржалық мәміле объектісі ретінде кейде әлі өсірілмеген немесе жиналмаған өнім де қарастырылады. Мұндай жағдайда тараптар өнімді болашақта жеткізу туралы келісімшарт жасайды — бұл фьючерлік келісім деп аталады.

Анықтама

Фьючер — тауарды белгіленген уақытта және келісім жасалған сәттегі бағамен жеткізуге әрі төлеуге арналған келісім.

Фьючерлік сауда ХХ ғасырдың екінші жартысында кең таралып, көптеген елдерде биржалық мәмілелердің негізгі түріне айналды. Мұндай келісім фермер үшін маңызды артықшылық береді: ол көктемде-ақ болашақ өнімін келісілген бағамен «сату» арқылы табысын алдын ала жоспарлап, баға құбылуы тәуекелін азайта алады.