Қаржантау жотасы оңтүстік - батыс
Географиялық орны және жер бедері
Қаржантау жотасы Тянь-Шаньның оңтүстік-батыс провинциясына кіреді. Ол Талас Алатауы жоталарынан оңтүстікке қарай орналасқан. Қазақстан аумағына Қаржантау, Өгем жоталары және Піскем жотасының солтүстік баурайы жатады.
Рельефтің басты белгілері
- Палеозой жыныстарынан құралған тік баурайлы, терең тілімденген жер бедері тән.
- Ізбес, сланец және кварцит кең тараған.
- Жота Келес салаларын Өгем өзенінің аңғарынан бөліп тұрады.
Баурай сипаты
Оңтүстік-батыс баурайы қысқа әрі өте тік. Солтүстік-батыс бөлігі салыстырмалы түрде жайпақ; ол Жайпақ, Қаржан, Жегірен және басқа да өзен аңғарларымен тілімденген.
Биіктік көрсеткіштері
- Орташа биіктігі
- 2000 м
- Ең биік нүктесі
- Мыңбұлақ тауы — 2834 м
- Қыры
- Жотаның қыры жазықтау келгендіктен, шығуға салыстырмалы түрде жеңіл.
Климат жағдайы
Қаржантау жотасы Тянь-Шаньның шөлге жақын орналасқан оңтүстік-батыс шеті. Осы орналасу климаттың негізгі белгісін — айқын континенттілікті қалыптастырады: қыс пен жазда, күн мен түнде ауа температурасы қатты құбылады.
Атмосфералық ықпалдар
Батыстан келетін атмосфералық процестер басым әсер етеді. Ал Талас Алатауының биік жоталары солтүстіктен соғатын желдің өтуін қиындатады.
Жауын-шашын режимі
Жауын-шашын негізінен қыс пен көктемде түседі. Жазы құрғақ әрі ыстық. Тек биік жоталарда жазғы жауын-шашынның сақталуы байқалады.
Маусымдық сипат
- Қыс: онша суық емес; қаңтарда тау маңында орташа 3–7°C. Қар жамылғысы тұрақсыз, қалыңдығы 20 см-ден аспайды.
- Көктем: жауынды әрі жылы.
- Жаз: құрғақ және өте ыстық; ауа температурасы 35–40°C-қа дейін жетеді (әсіресе шілде–тамызда).
Топырақ жамылғысы
Оңтүстік-батыс Тянь-Шань құрамындағы Қаржантау жотасы топырақ белдеулері бойынша Тұран фасциясына жатады. Төменгі бөліктерде, шамамен 1000–1200 м биіктікке дейін, сұр топырақ басым.
Биіктік белдеулері бойынша ауысу
Тау етегіндегі жазықтар
Ашық түсті сұр топырақ таралған.
300–400 м
Кәдімгі сұр топыраққа ауысады.
600–700 м
Күңгірт сұр топырақ белдеуі қалыптасады.
1000–1200 м
Сілтілі сұр топырақ белдеуі байқалады.
1400–2000 м
Ылғалдылау учаскелерде қоңыр топырақ кездеседі.
Субальпілік белдеу
Тау-шалғынды-далалық қоңыр топырақ басым.
Өсімдіктер дүниесі және биоалуантүрлілік
Қаржантау жотасы Батыс Тянь-Шань жоталарының алдыңғы батыс тізбегін құрайды. Қасқасу шатқалының өсімдіктер жамылғысы 85 тұқымдас құрамына кіретін 369 туыс пен 703 түрді біріктіреді. Ірі тұқымдастардың жалпы құрамы Орта Азия тау жүйелеріне тән орналасу заңдылықтарымен сәйкес келеді; ең көп таралғандары — Asteraceae, Poaceae, Brassicaceae.
Биіктік белдеулері бойынша түрлердің таралуы
Тау етегі мен төменгі белдеуде (500–700 м) эфемерлер мен эфемероидтар басым. Әсіресе Tulipa және Gagea туыстарының түрлері жотаның көлбеу әрі тегіс келген солтүстік-батыс бөлігінде кең таралған.
Биіктеген сайын олардың саны күрт азаяды. Орта биіктіктегі тау белдеуі өсімдіктердің ерекше алуан түрлілігімен көзге түседі: мұнда ағаштар, бұталар, көпжылдық және біржылдық шөптесін өсімдіктер мол.
Биік тау белдеуінде негізінен көпжылдық шөптесін өсімдіктер кездеседі.
Арша ормандарының ауқымы
Қасқасу шатқалы флорасына Juniperus seravschanica тән. Аршадан тұратын сирек ормандар теңіз деңгейінен 500–3500 м аралығындағы кең белдеуді алып жатыр.
Батыс Тянь-Шань (соның ішінде Қаржантау) арқылы бұл түрдің таралуындағы солтүстік шекара өтеді. Мұнда ол ареалының негізгі бөлігіндегіден төменірек биіктіктерде кездеседі, бұл оның жылусүйгіш екенін аңғартады.
Шатқалдардағы ағаштар мен бұталар
Шатқалдарда ағаштар мен бұталардың көптеген түрі өседі. Негізгілерінің қатарына Juglans regia, Pistacia vera, Celtis caucasica, Crataegus pontica, Malus sieversii жатады.
Pistacia vera
Құрғақ баурайлардың жекелеген учаскелерінде кездеседі. Қуаңшылыққа төзімді; 600–1400 м биіктікте өседі.
Celtis caucasica
Орта биіктіктегі белдеуге тән. Сирек шоқ тоғай болып немесе жеке өседі; жиі Crataegus және Pyrus regelii түрлерімен бірге ұшырасады.
Crataegus pontica
Ареалының солтүстік шекарасы Батыс Тянь-Шань (Қаратау) арқылы өтеді. Әдетте жеке өседі, кейде шағын тоғайлар құрайды; қолайлы белдеу — 1000–1200 (1500) м.
Қорғалатын және эндемик түр
Қасқасу шатқалы флорасында Қазақстанның Қызыл кітабына енген эндемик түр — Arabis popovii кездеседі.