Тәуекел деңгейін төмендету - жоғалтулар ықтималдылығын және көлемін қысқарту
Қаржы тәуекелдерін басқару: негізгі тәсілдер
Қаржы тәуекелдері әртүрлі әдістер мен тәсілдер арқылы басқарылады. Тәуекелді басқарудың негізгі құралдары: тәуекелден қашу, тәуекелді ұстап қалу, тәуекелді беру және тәуекел деңгейін төмендету.
Тәуекелден қашу
Тәуекелден қашу тәуекелмен байланысты әрекеттен саналы түрде бас тартуды білдіреді. Алайда кәсіпкер үшін бұл көбіне ықтимал табыс мүмкіндігін де қолданбай қалу деген сөз.
Тәуекелді ұстап қалу
Тәуекелді ұстап қалу — тәуекел салдарын инвестордың өз жауапкершілігінде қалдыру. Мысалы, венчурлік капитал салған инвестор ықтимал жоғалтуларды меншікті қаражаты есебінен өтеуге алдын ала дайын болады.
Тәуекелді беру
Тәуекелді беру — тәуекел бойынша жауапкершілікті басқа тарапқа (мысалы, сақтандыру компаниясына) жүктеу. Мұндай тәсіл қаржы тәуекелін сақтандыру арқылы жүзеге асады.
Тәуекел деңгейін төмендету
Тәуекел деңгейін төмендету — жоғалтулардың ықтималдығын және олардың көлемін қысқарту. Бұл тәсіл көбіне бірнеше құралды қатар қолдануды талап етеді.
Инвестор таңдауы: үш негізгі принцип
Қаржы тәуекелін басқару құралын таңдау кезінде инвестор келесі принциптерге сүйенуі тиіс:
-
Тек мүмкіндік шегінде тәуекел ету: меншікті капиталды шектен тыс қатерге тігуге болмайды.
-
Тәуекел салдарын алдын ала ойлау: ықтимал шығындардың ауқымы мен ықтималдығын бағалау қажет.
-
Аз нәрсе үшін көппен тәуекел етпеу: күтілетін пайда мардымсыз болса, үлкен тәуекелге баруға болмайды.
Бірінші принцип бойынша инвестор не істеуі керек?
-
1.
Берілген тәуекел бойынша ықтимал шығындардың ең жоғары мөлшерін анықтау.
-
2.
Ықтимал шығындарды капитал салымының көлемімен салыстыру.
-
3.
Ықтимал шығындарды барлық меншікті қаржы ресурстарымен салыстырып, олардың банкроттыққа әкелмейтінін тексеру.
Шығын көлемінің ықтимал қатынастары
Капитал салымы бойынша шығын көлемі капитал көлеміне тең, одан кіші немесе одан үлкен болуы мүмкін. Портфельдік инвестиция кезінде (екінші ретті нарықта сатуға болатын бағалы қағаздарды сатып алғанда) шығын көлемі, әдетте, жұмсалған капиталдан төмен болады.
Банкроттыққа апаратын тәуекел деңгейі
Инвестордың меншікті қаржылық ресурстарының көлемі мен ықтимал ең жоғары шығын мөлшерінің арақатынасы банкроттыққа апаратын тәуекел деңгейін сипаттайды. Ол тәуекел коэффициентімен өлшенеді.
Формула
Кр = У / С
- Кр — тәуекел коэффициенті
- У — ықтимал ең жоғары шығын сомасы
- С — нақты түскен қаражатты ескергендегі меншікті қаржылық ресурстар көлемі
Екінші және үшінші принциптердің мәні
Екінші принципке сәйкес, инвестор ықтимал ең жоғары шығынды біле отырып, оның орын алу ықтималдығын бағалауы және келесі шешімдердің бірін таңдауы қажет: тәуекелден бас тарту, тәуекелді өз жауапкершілігіне алу немесе тәуекелді басқа тұлғаға беру.
Үшінші принцип әсіресе тәуекелді беру жағдайында айқын көрінеді. Мұнда инвестор сақтандыру сомасы мен сақтандыру сыйақысының өзіне тиімді арақатынасын анықтауы тиіс.
Сақтандыру сыйақысы
Сақтандыру сыйақысы (сақтандыру жарнасы) — сақтанушының сақтандыру тәуекелі үшін сақтандырушыға төлейтін төлемі.
Сақтандыру сомасы
Сақтандыру сомасы — материалдық құндылықтар (немесе сақтанушының азаматтық жауапкершілігі, өмірі және денсаулығы) сақтандырылған ақша сомасы.
Егер ықтимал шығын көлемі сақтандыру сыйақысын үнемдеуден айтарлықтай жоғары болса, тәуекелді ұстап қалу дұрыс емес: инвестор тәуекелді толықтай өзіне алмауы керек.
Тәуекел деңгейін төмендету әдістері
Қаржы тәуекелінің деңгейін төмендету үшін келесі әдістер кеңінен қолданылады:
-
Диверсификациялау
-
Қосымша ақпарат алу (таңдау мен нәтижелерді нақтылау үшін)
-
Шектеу (лимиттер белгілеу)
-
Сақтандыру
-
Жабу
-
Хеджирлеу және басқа тәсілдер
Диверсификациялау
Диверсификациялау — бір-бірімен тығыз байланысты емес әртүрлі салым объектілері арасында инвестицияланатын қаражатты орналастыру процесі. Бұл қағида инвестициялық қорлардың қызметіне де тән: олар клиенттердің қаражатын нарықтан сатып алынатын және тұрақты орташа табыс әкелетін түрлі бағалы қағаздарға салады.
Әртүрлі қызметтер мен эмитенттер арасында капиталды бөлу тәуекелдің бір бөлігінен қашуға мүмкіндік береді. Мысалы, бір компанияның орнына бірнеше акционерлік қоғамның акцияларын сатып алу табыс ықтималдығын арттырып, тәуекел деңгейін төмендетеді.
Қосымша ақпарат алу
Кейде инвестор толық емес және шектеулі ақпарат жағдайында шешім қабылдауға мәжбүр болады. Ал толық ақпарат қолжетімді болса, неғұрлым сапалы болжам жасап, тәуекел деңгейін төмендетуге болар еді. Бұл ақпараттың экономикалық құндылығын көрсетеді: ақпарат — бағалы тауар, оған инвестор едәуір қаражат жұмсауға дайын.
Толық ақпараттың құны — толық ақпарат бар жағдайдағы күтілетін нәтиже мен ақпарат толық емес жағдайдағы күтілетін нәтиженің айырмасы ретінде бағаланады. Сондықтан сұраныс пен өткізу нарығын зерттеуге салынған қаражат, тіпті болжам дәл шықпаса да, перспективаға қаражат бағыттауға негіз болатын сапалы талдауды қамтамасыз етеді.
Шектеу (лимиттеу)
Шектеу — шығыстардың, сатулардың, несиелердің және басқа көрсеткіштердің шекті сомасын бекіту. Бұл тәуекел деңгейін төмендетудің маңызды құралы болып саналады.
Шектеуді банктер қарыз беруде және овердрафт келісімшарттарын жасауда; кәсіпорындар тауарларды несиеге (несие картасы бойынша), жол чектері мен еврочектер арқылы сатуда; инвесторлар капитал салымының шекті сомасын белгілеуде қолданады.
Сақтандыру
Сақтандырудың мәні — тәуекелден қашу үшін инвестор табыстың бір бөлігінен бас тартуға, яғни тәуекелді мүмкіндігінше төмендету үшін төлеуге дайын болуы. Егер сақтандыру құны ықтимал шығынға тең болса, инвестор тәуекел іске асқан жағдайда кез келген ықтимал қаржылық жоғалтуды толық өтейтін қорғанысқа қол жеткізе алады.
Қаржы тәуекелдерін сақтандыру — тәуекел деңгейін төмендетудің ең кең тараған түрлерінің бірі. Сақтандыру ерекше қаржылық қатынастарды білдіреді және мұнда міндетті түрде екі тарап болады: сақтандырушы және сақтанушы. Сақтандырушы сақтанушының төлемдері есебінен сақтандыру (резервтік) қорын қалыптастырады.