Елеужан Серімов, Қарағанды қаласы

Түркі жазуының көпқырлы дәстүрі

Ілкі дәуірдегі түркілер тасқа қашалған ойма жазумен қатар соғды, ұйғыр, брахми, манихей, тибет сияқты әртүрлі жазу үлгілерін қолданғаны, кейін біржола араб әліпбиіне көшкені мәлім. Осы жазба үлгілері арқылы жасалып қалған түркілік мұраларда халықтың талайлы тарихы айқын таңбаланып сақталған.

Бұл деректер мыңдаған оқиғаға толы өмірдің көркем бейнесін ғана емес, түркілердің рухани тарихының күрделілігін, дербес әрі жоғары өркениеттік деңгейге сай мәдениет үлгілерінің жеткілікті болғанын да көрсетеді.

Эпитафиядан ғылым тіліне дейін

Ұлттық мәдениетіміздің бітімін қалыптастыруда елеулі орны бар түркі жазба мұралары ғасырлар бойы дамып, эпитафиялық (құлпытас) сипаттан шынайы ғылыми салаларға сараланған классикалық мәдениет деңгейіне көтерілді. Бұл дамуға көршілес шығыс халықтарымен мәдени байланыс та ықпал етті: тіл білімі, әдебиет, эпистолярлық жазба, астрономия, математика сияқты бағыттар айқындала түсті.

Мұндай диалектикалық бірлікте қалыптасқан өзара әсер-ықпалдың түп-төркіні көне дәуірлерде жатыр. Ал орта ғасырларда арабтардың Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік бөлігіне өз мәдениетін, әдебиетін, тілін, дінін кеңінен таратуы бұл үдерісті ерекше күшейтті. Х–ХІІ ғасырлардың түркі мәдениеті тарихында бұл кезеңнің «мұсылман дәуірі» деп аталуында да осы жағдайдың үлесі бар.

Әз-Замахшари және «Мукаддимат әл-адаб»

ХІІ ғасырда өмір сүрген ортағасырлық ғалым Әбу-л-Қасым Махмұд ибн Омар Жаралла әз-Замахшаридің «Мукаддимат әл-адаб» сөздігі («Мукаддимат») жазылу уақыты жағынан «мұсылман дәуірі» туындыларына жатады. Бұл кезең жалпы түркі халықтарының жазба тарихын тануда көне сына жазуларынан кейінгі екінші ірі белес саналады.

Замахшаридің өмірі мен қызметі туралы деректер әр еңбекте үзік-үзік кездеседі. Сол мәліметтерді бір ізге түсіріп, жүйелі түрде жинақтап, кейінгі ұрпақ игілігіне жарату — бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің бірі. Өйткені орта ғасырдағы Орта Азиядағы арабтілді ғалымдардың төл тарихымыз бен мәдениетіміздің дамуына қосқан үлесі орасан. Соның кейбірі жеткілікті зерттелмегендіктен, өзіне тиесілі орнын әлі толық ала қойған жоқ. Солардың бірі — әз-Замахшари.

«Мукаддимат әл-адаб» сөздігі туралы профессор Ә. Құрышжановтан өзге қазақ түркітанушыларының жүйелі пікір айтуы сирек. Мұның себептерінің бірі — жәдігердің жазылған дәуірі мен кеңістігін терең танып-білудің күрделілігі: белгілі бір кезеңнің тарихи-әлеуметтік болмысын ұқпай тұрып, сол дәуір мұрасының табиғатын толық ашу қиын.

ХІ ғасыр: этникалық-саяси өзгерістер және Хорезмнің күшеюі

ХІ ғасырдың басында ежелгі түркілер суперэтнос ретінде ыдырай бастады; даладағы әскери-саяси жетекшілік бірте-бірте қыпшақ конфедерациясына көшті. ХІ ғасырдың екінші ширегінде қыпшақ ақсүйектері оғыз жабғыларын Сырдарияның орта және төменгі сағасынан ығыстырып, жазба деректердегі «Оғыздар даласының» («Мафазат әл-гуз») орнына кейін «Дешті Қыпшақ» атауы орнықты.

Маңғыстау мен оған іргелес аумақтарды алған соң, қыпшақтар Хорезм мемлекетінің теріскей шебіне жақындады. Әмударияның төменгі сағасындағы құнарлы өңірде орналасқан Хорезм Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігі үшін ерекше мәнге ие болды: ол 999 жылы Саманидтерді құлатқан Қарахан мемлекетіне де, Әмудің арғы жағын жаулаған Ғазнауилерге де толық сіңбей, дербес мемлекет ретінде қалыптасты.

Тоғыз жолдың торабында тұрған Хорезм уақыт өте нығайып, шығыс саяхатшыларының жазбаларында бай, ғылым-білімі мен мәдениеті дамыған ел ретінде сипатталды. 712 жылдан басталған араб жаулауынан кейін Хорезм оңтүстігі Қиятты, солтүстігі Үргенішті орталық еткен екі саяси бөлікке ажырап, кейін Үргеніш билеушісі Мамун ибн Мухаммед елді бір орталыққа бағындырып, «хорезмшах» дәрежесін иеленді.

Тегі қыпшақ делінетін әйгілі хорезмшах Атсыздың (1128–1156) әз-Замахшариге арабша–парсыша–түркіше сөздік құрастыруды тапсыруы да кездейсоқ емес. Бұқарада сақталған көшірменің кіріспесінде Замахшари бұл еңбекті жазуға түрткі болған жағдайды атап өтеді: араб тілі ғылымының қадірі, әрі сол дәуір әмірінің білім мен әдебиетті қолдауы, кітапхана үшін бір даналық еңбек жазуды тапсыруы.

Қолжазбаның тағдыры: көшірмелер және зерттеушілер

«Мукаддимат әл-адаб» дәуірі жағынан орта (ескі) түркілік, жазылған жері жағынан ортаазиялық, уақыты жағынан ортағасырлық (ХІ–ХІV ғғ.) жазба мұраларға жатады. Ол Дешті Қыпшақ, Хорезм, Қарахан, Селжұқ сияқты ірі бірлестіктердің тоғысқан кеңістігінде, Арал маңы мен Сырдың орта-төменгі сағасынан оңтүстік-батысқа қарай жылжыған оғыздардың соңғы легі мен олардың орнын басқан қыпшақтардың алдыңғы топтары араласып жатқан кезеңде жасалған. Сондықтан оны Орта Азияны мекендеген халықтарға ортақ мұра деуге негіз бар.

Бұл еңбекті арнайы қарастырған зерттеушілер саны көп емес. Солар қатарында Н.А. Баскаков, В.В. Бартольд, А.К. Боровков, Э.Н. Нәжіп, өзбек ғалымы Б.З. Халидов аталады. Түркімен ғалымы З.Б. Мухамедова сөздікті көбіне салыстырмалы материал ретінде қосымша пайдаланған.

Ескерткіш тілі: пікірлер және кезеңдеу

Ескерткіш тілінің диалектілік сипаты жөнінде түркітануда бірізді пікір қалыптаса қойған жоқ. Кейбір зерттеушілер оны ХІІ–ХІІІ ғасырлардағы ортаазиялық түркі әдеби тілі негізінде жазылған десе, енді бірі шағатайлық әдеби тілге жақындатады. Э.Н. Нәжіп сөздіктің лексикасы ХІІ ғасыр түркілерінің тілдік қалпын көрсетеді деп есептейді.

Н.А. Самойлович ХІ–ХІІ ғасырлар аралығындағы ортаазиялық түркі тілінің дамуын үш кезеңге бөледі: қарахандық (орталығы — Қашқар), оғыз-қыпшақтық (орталығы — Сырдың орта-төменгі сағасы мен Хорезм), шағатайлық (орталығы — Шағатай ұлысының отырықшы қалалары). Осы жіктеу бойынша «Мукаддимат» — оғыз-қыпшақтық-хорезмдік кезеңге кіреді.

Бұл — қарлұқ, оғыз, қыпшақ тайпаларының аумақтық және тілдік жіктері толық айқындалмай тұрған, көне түркі дәуіріндегі «д» тілден кейін ру-тайпа тілдері «з» және «й» тармақтарына енді-енді ажырай бастаған өтпелі кезең. Сондықтан әдеби тілде «з» және «й» қолданыстары қатар жүрген.

Ортағасырлық сөздіктер — мәдениеттің айнасы

Ортағасырлық сөздіктерді қазақ мәдениетінің нақты айнасы, сарқылмас бұлағы ретінде тану қажет. Түркілік лексикографияның бірегей үлгісі ретінде Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ит-түрк» (ХІ ғ.) сөздігі аталады. Ал жазылу уақыты жағынан соған ең жақын, әрі ХІІ ғасырдағы ең байырғы қабаттардың бірі — «Мукаддимат».

Осы тұрғыдан келгенде «Мукаддиматтың» сөздік қоры өз дәуірінің тарихи белгілерін мол сақтаған. Соның бірі — бүгінгі күні қатардан шығып қалған, бірақ мағынасы мен бояуы әлсіремеген көне атаулар.

Қоғамдағы жаңалықтар тіл қорын толықтырып, ажарын ашады — бұл тіл дамуының заңды шарты. Сондықтан ана тіліміздің тарихи дамуындағы бар мүмкіндігін толық пайдалану, көркемдік кестесін барынша іске қосу маңызды. Өкінішке қарай, тілді шұбарлап, қойыртпақтап сөйлейтін үрдіс әлі де бар; бұл көркемдіктің кемуіне, табиғи қалпымыздың сұйылуына алып келеді.

Осы орайда ана тілімізді толыққанды тіл ретінде күшейтудің бір жолы — көне жазба жәдігерлерде сақталған байырғы сөздерді қайта тірілтіп, орнымен жаңғырту.