Құқық нормаларын талқылау түрлері
Мазмұны
| Бөлім | Беттер |
|---|---|
| Кіріспе | 3–4 |
Негізгі бөлім
|
|
| Қорытынды бөлім | 26–27 |
| Пайдаланылған әдебиеттер | 28 |
Кіріспе
Құқық нормалары — мемлекеттің бекіткен әмірі ретінде құқықтық қатынас субъектілерінің мінез-құлқын жалпы сипатта айқындайтын ереже. Дегенмен, жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың өмірдегі барлық іс-әрекетін құқық нормаларына толық сыйғызу мүмкін емес. Сондықтан заң шығарушы орган әрбір жағдайдың ұсақ-түйегін емес, құқыққа маңызды, қоғамға қауіпті мән-жайларды ғана бекітеді.
Мысал: ұрлық құрамын қалай бекітеді?
Ұрлық әртүрлі түрде жасалуы мүмкін: түнде немесе күндіз, үйден, қоймадан, қалтадан, гараждан, қонақүйден, автокөліктен, дүкеннен, базардан және т.б. Заң шығарушы орган мұндай алуан көріністердің барлығын бір нормаға толық тізіп енгізбейді. Оның орнына ұрлықтың өзегін — бөтен мүлікті жасырын ұрлау әрекетін бекітеді.
Адамды жауаптылыққа тарту үшін біреудің мүлкін жасырын ұрлағаны жеткілікті; ал нақты қай жерден және кімнің мүлкі екені нормада міндетті түрде көрсетіле бермейді.
Осыдан келіп, құқық нормаларын толыққанды әрі терең түсіну, оларды әділетті түрде жүзеге асыру және дұрыс қолдану үшін нормаларды талқылау қажеттігі туындайды. Бұл процесс ойлау арқылы жүзеге асады және оның нәтижесінде құқық нормасының мәні айқындалады.
Құқық нормаларын талқылаудың тарихи қыры
Тарихқа көз жүгіртсек, кей кезеңдерде заң нормаларының сөздік мәнін түсіндіруге тыйым салынғанын көреміз. Юстиниан, Пий IV, Наполеон I, Ш. Л. Монтескье, Ч. Беккариа сияқты тұлғалар заңға түсінік беруге және оны талқылауға шектеу қоюды қолдаған. Олардың пайымынша, мұндай әрекеттер заң мазмұнын бұрмалауға, соның салдарынан заңсыздыққа жол ашуға әкелуі мүмкін.
Неліктен талқылау бәрібір қажет?
Қоғамдық қатынастар әрдайым күрделі әрі өзгермелі. Норманың мағынасын нақтылау құқықты бірізді, әділетті және болжамды қолдануға мүмкіндік береді — әсіресе даулы немесе шекаралық жағдайларда.
Талқылау барысында қойылатын негізгі сұрақтар
Талқылаушы субъект құқық нормасын қолданар алдында, әдетте, мынадай сұрақтарды өзіне қояды:
-
1
Құқық нормасының мазмұны қандай?
Норма нақты нені реттейді және қандай жағдайларды қамтиды?
-
2
Норманың мақсаты қандай?
Ол қандай талаптарды іске асыруға бағытталған?
-
3
Мемлекет қандай мақсат көздейді?
Норманы жүзеге асыру арқылы қандай құқықтық және қоғамдық нәтижеге ұмтылады?
-
4
Норма дұрыс қолданылып отыр ма?
Тәжірибедегі қолдану мәтінге, мақсатқа және әділет қағидаларына сәйкес келе ме?
Осы сұрақтарға жауап беру үшін түсінік беруші субъект заң әдебиеттерін зерделейді, сот тәжірибесін талдайды, қажет болса мамандармен және ғалымдармен кеңеседі. Нәтижесінде норма жан-жақты талқыланып, құқықты дұрыс әрі әділетті қолдануға жағдай жасалады.
Құқық нормаларын талқылау: мәні және құрылымы
Құқық нормаларын талқылау деп заң шығарушы орган құқық нормаларында бекіткен ерікті және мазмұнды ұғынуға әрі түсіндіруге бағытталған субъектілердің қызметін айтамыз. Талқылау — құқық қолданудың ең маңызды әрі жауапты сатыларының бірі; ол арқылы құқық нормалары іс жүзінде жүзеге асырылады.
Ұғыну
Ұғыну — субъектінің ойлау процесінің нәтижесі, құқық нормасын түсінудегі қорытынды пікірі. Ол талдау арқылы қалыптасып, тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде логикалық заңдылықтарға сүйенген дұрыс қорытынды жасалады.
Түсіндіру
Түсіндіру — интерпретатордың құқық нормасының мазмұнын айқындап, оны дұрыс қолданудың мағынасын ашып көрсетуі. Түсіндіру әрқашан ұғынудан кейінгі саты: алдымен ұғынып, содан кейін ғана түсіндіруге болады. Ұғынусыз түсіндіру болмайды.