Қазақша рефераттар

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несиелік қабілеттілігінің талдауы

Кәсіпорынның қаржылық жай-күйін талдаудың рөлі

Кәсіпорынның қаржылық жай-күйін талдау — басқарудағы ең маңызды бағыттардың бірі. Бұл, ең алдымен, кәсіпорынның дербестік алуымен байланысты: кәсіпорын меншік иелері, қызметкерлер, коммерциялық серіктестер және басқа да контрагенттер алдында өзінің өндірістік-кәсіпкерлік қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алады.

Негізгі ұғым

Қаржылық жай-күй — кәсіпорынның белгілі бір сәттегі қаржылық тұрақтылығы мен үздіксіз қызмет жүргізу, сондай-ақ қарыздық міндеттемелерін уақтылы өтеу үшін жеткілікті қаржылық ресурстармен қамтамасыз етілуінің көрінісі.

Қаржылық жай-күй нені сипаттайды?

Кәсіпорынның қаржылық жай-күйі өндірістік, коммерциялық және басқа да қызмет түрлері үшін қажетті қаржылық ресурстардың жеткіліктілігімен, оларды орналастыру мен пайдаланудың орындылығы және тиімділігімен, басқа шаруашылық субъектілермен өзара қарым-қатынасымен, сондай-ақ төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылық деңгейімен айқындалады.

Төлем қабілеттілігі

Төлемдерді уақтылы жүргізу қабілеті — кәсіпорынның жақсы қаржылық жай-күйінің айқын белгісі.

Көрсеткіштер жүйесі

Қаржылық жай-күй әртүрлі көрсеткіштерді есептеу, зерделеу және олардың жалпы бағалауға ықпалын саралау арқылы анықталады.

Нарықтық бәсеке жағдайында қаржылық жай-күй кәсіпорынның сенімділігі, тұрақтылығы және перспективалылығы туралы тұжырым жасауға мүмкіндік береді. Сенімділік — жұмыстың үздіксіздігін және төлем міндеттемелерін өтеу қабілетін білдіреді.

Қаржылық тұрақтылық: мәні және түсіндірілуі

«Қаржылық тұрақтылық» ұғымы арнайы әдебиетте әртүрлі түсіндіріледі. Бірқатар авторлар оны өзіндік қаражатты ұтымды пайдалану қабілетімен, жеткілікті қаржылық қамтамасыз етілумен және қызметтің үздіксіздігімен байланыстырады; басқалары — активтерді негізінен өзіндік қаражат есебінен жабу, негізсіз дебиторлық және кредиторлық берешекке жол бермеу, міндеттемелер бойынша мерзімінде есеп айырысу ретінде қарастырады; үшіншілері — тұрақты төлем қабілетіне кепіл болатын есептер жүйесінің белгілі бір жай-күйі деп анықтайды.

Жинақталған анықтама

Қаржылық тұрақтылық — тәуекелдің рұқсат етілген деңгейін сақтай отырып, төлем қабілеті мен несиелік қабілеттілікті қамтамасыз ететін, пайда мен капитал өсімі арқылы кәсіпорын дамуын қолдайтын қаржылық ресурстардың қалыптасуы, бөлінуі және пайдаланылуының жай-күйі.

Қаржылық тұрақтылық кәсіпорында табыстың шығыстан тұрақты артып отыруымен, ақша қаражатын еркін маневрлеу мүмкіндігімен, оларды тиімді пайдалану арқылы өндіріс пен өткізудің үздіксіздігін, сондай-ақ кеңейту мен жаңартуға қажетті шығындарды қаржыландыру қабілетімен көрінеді. Бұл — кәсіпорынның жалпы тұрақтылығының негізгі құрамдас бөлігі.

Сыртқы көрінісі

Қаржылық тұрақтылықтың сырттай көрінісі ретінде кәсіпорынның төлем қабілеттілігі қарастырылады: ол сауда, несие және төлем сипатындағы операциялардан туындайтын міндеттемелерді уақтылы әрі толық орындау мүмкіндігін білдіреді.

Қаржылық тұрақтылыққа әсер ететін факторлар

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына әсер ететін факторлар өте көп және олар бірнеше белгі бойынша жіктеледі:

  • Туындау орны бойынша: сыртқы және ішкі
  • Маңыздылығы бойынша: негізгі және қосалқы
  • Құрылымы бойынша: қарапайым және күрделі
  • Әрекет ету уақыты бойынша: тұрақты және уақытша

Ішкі факторлар

Ішкі факторлар кәсіпорынның жұмысын ұйымдастыруына тікелей тәуелді. Негізгілерінің қатарына өнім мен қызметтердің құрамы мен құрылымы, өндіріс технологиясы, активтердің оңтайлы құрылымы, оларды басқару стратегиясы, сондай-ақ айналым активтерін тиімді басқару жатады. Ағымдағы активтерді басқарудағы маңызды қағида — есепшоттарда күнделікті операциялық қызметке қажет ең төменгі жеткілікті ақша қалдығын ұстап тұру.

Қаржылық ресурстардың құрамы мен құрылымы, оларды басқару тәсілі де ерекше рөл атқарады. Өзіндік қаражат қаншалықты көп болса (әсіресе таза табыс), кәсіпорынның тұрақтылығы соғұрлым жоғары болады. Мұнда таза табыстың көлемімен бірге оның бөліну құрылымы, әсіресе өндірісті дамытуға бағытталатын үлесі маңызды.

Сонымен қатар, несиелік капиталдар нарығынан қосымша қаражат тарту мүмкіндігі кәсіпорынның қаржылық әлеуетін арттырғанымен, қаржылық тәуекелді де өсіреді. Осы тұрғыда резервтер төлем қабілеттілігінің маңызды кепілдіктерінің бірі болып саналады.

Ішкі факторлардың қысқаша тізімі

  1. Кәсіпорынның салалық тиесілігі.
  2. Өнім (жұмыс, қызмет) құрылымы және оның төлем қабілетті сұраныстағы үлесі.
  3. Төленген жарғылық капиталдың мөлшері.
  4. Шығындар мөлшері және олардың ақша түсімдерімен салыстырғандағы серпіні.
  5. Мүліктің, қорлар мен резервтерді қоса алғандағы қаржылық ресурстардың жай-күйі, құрамы және құрылымы.
  6. Басқару тиімділігі.

Сыртқы факторлар

Сыртқы факторлар кәсіпорын еркінен тәуелсіз қалыптасады. Оларға елдегі экономикалық жағдай, техника мен технологияның даму деңгейі, төлем қабілетті сұраныс пен тұтынушылар табыстары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің салық және несие саясаты, кәсіпорын қызметін реттейтін заңнамалық актілер және жалпы экономикалық байланыстар жатады.

Контрагенттермен қатынас және инвестициялық тартымдылық

Тұрақты қаржылық жай-күйді қалыптастыруға контрагенттермен өзара қарым-қатынас айтарлықтай әсер етеді: салық органдары, банктер, жеткізушілер, сатып алушылар, акционерлер. Сондықтан жақсы қаржылық жай-күйдің маңызды шарты — серіктестермен берік іскерлік қатынастар орнату.

Акционерлер мен инвесторлар

Акционерлер тұрақты табыстылық көрсететін және дивидендтерді ұқыпты төлейтін кәсіпорындардың акцияларын таңдауға бейім. Инвестициялық тартымдылық үшін қаржылық жай-күй тек бүгін жақсы болып қоймай, болжанатын кезеңде де тұрақты болуы қажет.

Банктер, жеткізушілер, сатып алушылар

Банктер үшін қаржылық жай-күй — несие берудің орындылығын, пайызын және мерзімін анықтайтын басты өлшем. Жеткізушілер мен сатып алушылар төлем қабілеттілігі дәлелденген, беделі жоғары серіктестермен ұзақ мерзімді қатынасты қалайды.

Осылайша, қаржылық жай-күй кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін және іскерлік ынтымақтастықтағы әлеуетін айқындап, қаржылық және өзге қатынастарда кәсіпорынның да, оның серіктестерінің де экономикалық мүдделері қандай дәрежеде қорғалатынын бағалауға мүмкіндік береді.

Қаржылық жай-күйді талдау неліктен қажет?

Қаржылық жай-күйге жан-жақты және сенімді баға берудің тиімді жолы — кәсіпорынның даму үрдісін бақылауға мүмкіндік беретін, шаруашылық қызметке кешенді баға беретін және басқарушылық шешімдер мен нақты өндірістік-кәсіпкерлік тәжірибе арасындағы байланысты қамтамасыз ететін талдау жүргізу.

Белгілі бір күнге қаржылық тұрақтылықты талдау кәсіпорынның алдыңғы кезеңде қаржылық ресурстарды қаншалықты тиімді басқара алғанын көрсетеді. Қаржылық ресурстардың жай-күйі нарық талаптарына сай келіп, кәсіпорын дамуының қажеттіліктерін қанағаттандыруы тиіс: жеткіліксіз тұрақтылық төлем қабілетсіздікке және даму үшін қаражат тапшылығына әкелсе, ал шамадан тыс «қорлану» ресурстарды тиімсіз қорлар мен резервтерге байлап қоюы мүмкін.

Талдаудың негізгі міндеттері

  1. Қаржылық жай-күйдің жалпы бағасын және есептік кезеңдегі өзгерісін анықтау.
  2. Активтер мен оларды қалыптастыру көздері арасындағы сәйкестікті, орналастыру мен пайдаланудың тиімділігін талдау.
  3. Капитал айналымының шамасын, оның өсімін (төмендеуін) және ағымдағы міндеттемелермен арақатынасын айқындау.
  4. Қаржылық-есептік және несиелік тәртіптің сақталуын бағалау.
  5. Активтер құрылымы мен міндеттемелер құрамын зерделеу.
  6. Ағымдағы активтердің, соның ішінде дебиторлық берешек пен қорлардың айналымдылығын есептеу.
  7. Баланс өтімділігін, қаржылық тұрақтылық пен төлем қабілеттіліктің абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін анықтау.
  8. Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштерін және олардың өзгеруіне әсер ететін факторларды есептеу.
  9. Іскерлік белсенділікті анықтау.
  10. Қаржылық жай-күй тұрақтылығын қысқа және ұзақ мерзімге болжау, яғни қаржылық стратегия әзірлеу.

Қаржылық талдаудың орны және кәсіпорын қызметімен байланысы

Қаржылық жай-күйді талдау — кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдаудың қорытынды кезеңі. Ол жабдықтау, өндіру және өткізу сияқты үш өзара байланысты блоктан тұратын жиынтық қызметтің нәтижелерін жинақтап көрсетеді.

Қаржылық қызметтің мазмұны

Кәсіпорынның қаржылық қызметі — өзіндік және тартылған капиталдың мөлшері мен құрамының өзгерісі арқылы көрінетін қызмет. Ол қаржылық ресурстардың жүйелі түсуін және тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етуге, есептік және несиелік тәртіпті сақтауға, өзіндік және қарыз қаражаттың оңтайлы арақатынасына қол жеткізуге және кәсіпорын тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті қаржылық тұрақтылықты ұстап тұруға бағытталуы тиіс.

Өндірістік, коммерциялық және қаржылық тараптар өзара тығыз байланысты. Кәсіпорынның өнімді өндіруі мен өткізудегі тұрақтылығы, ассортимент пен сапаны сақтау қабілеті, уақытылы тиеу және сатудан төлем алу мүмкіндігі ақшалай түсімнің тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Керісінше, ақша қаражатының тапшылығы материалдық ресурстарды уақытылы сатып алуды қиындатып, өндірістің тоқтап қалуына әкелуі мүмкін.

Өндірістік шығындардың деңгейі өндіріс тиімділігімен анықталады: тиімділік жоғары болған сайын бірдей көлемдегі өнімді өткізу үшін ресурстар аз жұмсалады. Ал шикізат пен материал нормаларының өсуі, еңбек өнімділігінің төмендеуі және өндірістік емес шығындардың артуы қосымша қаржыландыру қажеттілігін туындатады. Бұл үрдістер алдымен өнімнің өзіндік құнына, кейін табысқа әсер етеді, ал ақырында кәсіпорынның жалпы қаржылық жай-күйінде көрініс табады.

Қалыпты қаржылық қызмет, өз кезегінде, қойылған мақсаттарға жетуге жағдай жасап, өнімнің үздіксіз өндірісі мен өткізуді, сондай-ақ кәсіпорынның төлем қабілеттілігін қамтамасыз ететін қаржылық тұрақтылықты қолдайды.

Талдауды неден бастау керек?

Қаржылық жай-күйді талдауды қаржылық тұрақтылықты талдаудан бастау орынды. Ол, әдетте, төмендегі бағыттарды қамтиды:

  • Кәсіпорын активтері құрамы мен құрылымының серпінін талдау.
  • Активтерді қалыптастыру көздерінің құрамы мен құрылымының серпінін талдау.
  • Қаржылық тұрақтылықтың абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерін талдау.
  • Баланс өтімділігін талдау.
  • Төлем қабілеттілігі мен несиелік қабілеттілікті талдау.