Қазақша рефераттар

Коституциялық құқықтық нормалардың құрылымы мен түрлері туралы қазақша реферат

Конституциялық-құқықтық нормалардың құрылымы

Конституциялық-құқықтық нормалардың ерекшелігі туралы пікірталастарда ғалымдар көбіне оның құрылымына сүйенеді. Бұл қисынды: норманың ішкі құрылымын түсіну оның өзара байланысқан бөліктерін ашуға және құқықтық табиғатын нақтылауға мүмкіндік береді.

Құқық теориясы бойынша құқық нормасының классикалық элементтері: гипотеза, диспозиция және санкция. Алайда бұл үлгі барлық құқық салаларына бірдей «дайын қалып» ретінде қолдануға келе бермейді. Конституциялық құқықта нормалардың көпшілігі толық үш элементтен тұрмайды, өйткені олардың мақсаты, реттейтін қатынастары және заң шығару техникасы өзге салалардан өзгеше.

Элементтердің толық немесе жартылай болуы

Конституциялық норманың гипотеза, диспозиция, санкция элементтерін толық немесе жартылай қамтуы, ең алдымен, оның алға қойған мақсатына байланысты. Қай элементтің қалай көрініс табуы:

  • норма реттейтін қоғамдық қатынастардың ерекшелігіне;
  • норманың атқаратын қызметіне;
  • мазмұнына және заң шығару саясатына;
  • заң техникасында қолданылатын әдіс-тәсілдердің сипатына

Осы себепті конституциялық нормалардың құрылымын анықтауда «міндетті түрде үш элемент болады» деп асыра сілтеуге болмайды. Практика конституциялық нормалардың құрылымы жиі толық емес болатынын көрсетеді.

Диспозицияның басым болуы

Конституциялық нормалардың едәуір бөлігі диспозициядан тұрады. Көп жағдайда реттеушілік «ауырлық» дәл осы диспозицияға түседі: ол субъектілердің мінез-құлқын, өкілеттігін немесе міндетін тікелей белгілейді.

Гипотеза диспозицияның қолданылу бағытын, шарттарын немесе мақсаттық контекстін айқындайды. Норманы іске асыру көбіне белгілі бір заңдық айғақтарды (фактілерді) анықтаумен байланысты болғанымен, конституциялық нормаларда жүзеге асыру негіздері жиі-ақ мәтіннің өзінен түсінікті болады. Сондықтан оларды бөлек «шарт ретінде» бекіту әрдайым қажет емес.

Гипотезаның түрлері және мысалдар

Конституциялық нормаларда гипотеза да жиі кездеседі, әсіресе қағида-нормаларда, мақсат-нормаларда және тыйым салатын нормаларда. Құрылымы бойынша гипотеза:

Жай гипотеза

Диспозицияның қолданылуы бір ғана жағдайға немесе бір фактіге байланыстырылады.

Мысал (ҚР Конституциясы, 12-бап 2-тармақ)

Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешкім айыра алмайды; заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай айқындалады.

Күрделі гипотеза

Диспозицияның қолданылуы бірнеше фактінің немесе жағдайдың жиынтығына тәуелді.

Мысал (ҚР Конституциясы, 41-бап 2-тармақ)

Республика Президенті болып тумысынан Республика азаматы болып табылатын, қырық жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген әрі Қазақстанда кемінде он бес жыл бойы тұратын Республика азаматы сайлана алады.

Сонымен бірге гипотезалар өзге өлшемдер бойынша да ажыратылады:

Альтернативті гипотеза

Диспозиция бірнеше балама жағдайлардың біреуі орын алғанда қолданылады.

Айқындық дәрежесі бойынша

Абсолютті айқын және салыстырмалы айқын гипотезалар.

Абсолютті айқын

Диспозицияның жүзеге асу негіздері нақты көрсетіледі (мысалы, төтенше жағдай кезіндегі құқықтар мен бостандықтарды шектеу, Президентті қызметінен кетіру рәсімдері).

Салыстырмалы айқын

Негіз көрсетілгенімен, қолданылу жағдайы нақты бекітілмей, белгілі дәрежеде субъектінің еркіне қалдырылады.

Мысал (РФ Конституциясы, 59-бап 3-тармақ)

Гражданин Российской Федерации в случае, если его убеждениям или вероисповеданию противоречит несение военной службы, а также в иных установленных федеральным законом случаях имеет право на замену ее альтернативной гражданской службой.

Санкция: мәні және конституциялық құқықтағы көрінісі

Санкция мәселесінде көзқарастар әртүрлі. Жалпы қабылданған түсінік бойынша, санкция — диспозиция бұзылған жағдайда туындайтын құқықтық салдар.

Конституциялық құқықта санкция көбіне жасалған теріс әрекетке берілетін мемлекеттік-құқықтық баға ретінде көрінеді. Мысалдар:

  • Қазақстан Республикасы Президентін қызметінен кетіру (импичмент және өзге конституциялық рәсімдер);
  • Парламентті тарату;
  • Үкіметті отставкаға жіберу және өзге де конституциялық жауаптылық шаралары.

Негізгі ой

Конституциялық нормаларда санкция әрдайым айқын түрде берілмейді. Санкцияның немесе гипотезаның болмауы норманың құқықтық сипаты жоқ дегенді білдірмейді.

Конституциялық-құқықтық нормалардың түрлері (жіктелуі)

Конституциялық нормаларды жіктеу — теориялық әрі практикалық маңызды мәселе. Жіктеу арқылы нормалар белгілі түрлерге ажыратылып, оларды қолданудағы түсінбеушілік пен қайшылықтардың алдын алуға көмектеседі. Сонымен қатар классификация ғылыми талдауды жеңілдетіп, құқықтық талаптарды нақты қоюдың теориялық алғышарттарын қалыптастырады және Конституцияны, жалпы құқықтық реттеу механизмін жетілдіруге ықпал етеді.

Нормаларды жіктеу белгілі дәрежеде шартты: ол зерттеудің мақсатына тәуелді. Дегенмен конституциялық нормаларды жүйелі жіктеу олардың мәнін, қоғамдағы қызметін және мақсаттарын дұрыс түсінуге жол ашады.

Жіктеуге қойылатын негізгі талаптар

Конституциялық нормаларды топтастыру жалпы талаптарға сай болуы керек: біріншіден, объектінің (норманың) ерекшелігін ескеру; екіншіден, нақты жіктеуге мүмкіндік беретін негізгі қасиеттер жиынтығын көрсету. Жіктеудің негізіне барлық белгілер емес, тек конституциялық нормалардың дамуының ішкі заңдылықтарын және тұрақты мазмұндық ерекшеліктерін ашатын айрықша белгілер алынуы тиіс.

Методологиялық критерийлер (негізгі өлшемдер)

  1. 1.Конституциялық реттеу объектісінің ерекшелігі.
  2. 2.Нормалардың атқаратын қызметтерінің мазмұны.
  3. 3.Конституциялық реттеу механизміндегі рөлінің ерекшелігі.
  4. 4.Нормалардың иерархиясы.
  5. 5.Уақыт аясында жүзеге асу шегі.
  6. 6.Реттейтін қоғамдық қатынастар аясы.
  7. 7.Міндеттілік (императивтілік) дәрежесі.
  8. 8.Айқындылық (анықтық) дәрежесі.

Конституциялық нормаларға мәтіндік мысалдар

Төмендегі үзінділер Қазақстан Республикасы Конституциясындағы негізгі қағидалар мен мемлекеттік билік ұйымының іргелі ережелерін көрсетеді.

Республика қызметінің түбегейлі принциптері (1-бап)

  • қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық;
  • бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму;
  • қазақстандық патриотизм;
  • мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен, оның ішінде республикалық референдумда немесе Парламентте дауыс беру арқылы шешу.

Мемлекеттің нысаны және аумақтық тұтастық (2-бап)

Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. Республиканың егемендігі бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді. Республиканың әкімшілік-аумақтық бөлінісі, астананың орналасатын жері мен мәртебесі заңмен белгіленеді. «Қазақстан Республикасы» және «Қазақстан» атауларының мәні барабар.

Халық — биліктің бастауы және биліктің бөліну қағидасы (3-бап)

Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық. Халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді. Қазақстан Республикасында билікті ешкім де иемденіп кете алмайды; билікті иемденіп кетушілік заң бойынша қудаланады.

Халық пен мемлекет атынан билік жүргізуге Республика Президентінің, сондай-ақ өзінің конституциялық өкілеттігі шегінде Парламенттің құқығы бар. Республика Үкіметі мен өзге де мемлекеттік органдар берілген өкілеттіктер шегінде ғана мемлекет атынан билік жүргізеді.

Республикада мемлекеттік билік біртұтас: ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы өзара іс-қимыл жасау принциптеріне сәйкес жүзеге асырылады.

Президенттің мәртебесі (ҚР Конституциясы, 40-бап мазмұны бойынша берілген үзінді)

Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.

Президент — халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының рәмізі әрі кепілі. Президент мемлекеттік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін және өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Парламенттің өкілеттігі (49-бап)

Парламент — Қазақстан Республикасының заң шығару қызметін жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкілетті органы. Парламенттің өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған сәттен басталып, жаңадан сайланған Парламенттің бірінші сессиясы жұмысқа кіріскен кезде аяқталады.

Парламенттің өкілеттігі Конституцияда көзделген жағдайлар мен тәртіпте мерзімінен бұрын тоқтатылуы мүмкін. Парламенттің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның депутаттарының құқықтық жағдайы конституциялық заңмен белгіленеді.

Қорытынды

Конституциялық-құқықтық нормалардың құрылымын бір ғана үлгімен бағалау дұрыс емес. Норманың гипотезасы немесе санкциясы кей жағдайларда мүлде берілмеуі мүмкін, бірақ бұл оның құқықтық сипатын жоққа шығармайды. Ал нормаларды ғылыми негізде жіктеу олардың мазмұнын, қызметін және конституциялық реттеудегі орнын терең түсінуге мүмкіндік береді.