Қанжығалы қарт Бөгенбай кітабынан
Ақшаұлы Бөгенбай: батыр, сардар, мәмлегер
Ақшаұлы Бөгенбай (1680–1775) — жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық жорығын ұйымдастырушылардың бірі, атақты батыр әрі қолбасшы сардар. Ол Орта жүздің арғын тайпасының Қанжығалы руынан шыққан, есімдері ертеден елге мәлім батырлар әулетінің ұрпағы.
Тегі мен тәрбие бастауы
Батырдың атасы Әлдеуін — Еңсегей бойлы Ер Есім хан дәуіріндегі әйгілі батырлардың бірі. Ел аузындағы деректерде оның ерлік жолы ұзақ жорықтармен сабақтасып, Қатағанның Тұрсын ханымен соғыстағы ерен еңбегі үшін Түркістан әмірі болып тағайындалғаны айтылады.
Әкесі Әлдеуінұлы Ақша да өз заманында дұшпанына бет қаратпаған айбынды қолбасшы болған. Әз-Тәуке ханның сеніміне ие болып, 80 мың сарбаздан тұратын қолды басқарғаны айтылады. Үмбетей жыраудың «Алатаудай Ақшадан асып тудың Бөгенбай» деуі — осы әулеттің айбынын танытатын тұспал.
Халық жадындағы орны
Бөгенбай батырдың есімін халықтың ерекше ардақтап, ғасырлар бойы аялап сақтауы — оның ерлігі мен әскербасылық еңбегіне байланысты. Ол Қабанбай, Олжабай, Жәнібек, Малайсары секілді даңқты батырлармен тізе қосып, ел тәуелсіздігі үшін талай шайқасқа түсті.
Алғашқы жорықтар және сардарлық бедел
Бөгенбайдың алғашқы ерлік жолы Еділден өтіп қазақ ауылдарына шабуыл жасап, елдің мазасын алған казак-орыстармен шайқастардан басталады. Жиырма сегіз жасында ол отыз мың қолды бастап барып, жауды түре қуып, Еділден әрі асырып тастайды.
Осы кезден бастап қазақ жері жоңғарлардан азат етілгенше Бөгенбай аттан түспей, ел тағдыры шешілген қиян-кескі ұрыстарға араласты. Шайқастағы айқын қасиеттері — жағдайды дәл бағалау, жедел шешім қабылдау, шабуылды шебер ұйымдастыру — оның даңқын асқақтатты.
Жыраулар сөзі — тарихи айғақ
Қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған шайқастардағы қайраты сол дәуірдің жорық жырауларының толғауларында өшпес өлең тілімен сақталды. Жыр — тек мадақ емес, ел жадындағы оқиғалардың көркем шежіресі.
Шешуші шайқастар: Түркістан, Сауран, Талқы
1725–1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын бастап, ұрыс барысында ойсырай жеңілген қалмақ әскерін Түркістан мен Саураннан Жоңғар Алатауының арғы жағына дейін қуып тастайды.
Шығыс Түркістанға келген қытай әскерімен болған әйгілі Талқы соғысында да Бөгенбайдың жауынгерлері қарсы жаққа ауыр соққы беріп, оларды Үрімжіден әрі асыра қуады.
Аягөз бойындағы бітім
Бөгенбайдың соңғы ірі жорықтарының бірі Аягөз өзені бойында өтті. Қазақ қолына төтеп бере алмаған жоңғарлар жеңілгенін мойындап, келісімге келуге мәжбүр болды. Осы тұста батырдың бітімгер, мәмлегер қыры да айқын көрінді: жоңғарлардан ақ үйлі аманат алып, болашақ тыныштықтың кепілін бекітті.
Елшілік миссиясы
Ол Абылай ханның Қытайға жіберген елшілігін басқарып, екі ел арасында бейбіт қарым-қатынастың орнауына үлес қосты. Бұл әрекет батырдың тек найза ұстаған қолбасшы емес, кең ойлы қайраткер болғанын танытады.
Зайсан–Алакөл–Қапал: ұлы жорықтың географиясы
«Қанжығалы қарт Бөгенбай» кітабындағы дерекке сүйенсек, Бөгенбай бастаған қол Сарыарқадан аттанып, Зайсан көліне дейін тоқтаусыз жеткен. Жолай қалмақтың бытырап қашқан азғантай тобы ғана кездесіп, өзге жан көрінбегені — жорықтың ауқымын аңғартады.
Зайсан — Алтай мен Тарбағатай арасындағы, Қара Ертістің ағысында орналасқан көл. Ертіс өзені көлдің шығысынан кіріп, батысынан шығып кетеді. Өңірдің табиғаты қазаншұңқыр іспетті: жан-жағын Орталық Азияның биік, тасты жоталары қоршайды. Сол жоталардың бірі — Тарбағатай мен Сауыр–Сайқан арасындағы Маңырақ. Үлкен жота «Қой Маңырақ», кіші жота «Қозы Маңырақ» деп аталады.
Бөгенбай әскері әуелі осы екі Маңырақтың арасындағы қалмақ шоғырын талқандап, Ақшәулінің өрінен асып, биік асуды еңсеріп, жаз басында Алакөлге жетеді. Үржар, Қатынсу, Шағантоғай маңындағы бекіністерді бұзып, Жоңғар Алатауының солтүстік сілемін бойлай Қапал–Арасан өңіріне түскенде, Абылай хан бастаған оңтүстік бағыттағы әскермен қосылады.
Жырмен өрнектелген ерлік
Асу салған, тас бұзып,
Тарбағатай белінен
Қол қондырған қос тігіп,
Борлы деген көлінен.
Қалмақты шапқан шулатып,
Ақшәулінің өрінен,
Қоныс қылған найманға
Бәрін қуып жерінен.
Қалақайлап дулатқан,
Қалдамаңдап шулатқан
Қалмақты қудың, Бөгенбай.
Жалаң қия жерлерден
Жазбай түсіп түлкі алған
Білегі жуан бүркіттің
Тегеуріндей Бөгенбай!
«Пайғамбар жасы» және рухани тиянақ
Қазақ дүниетанымында «пайғамбар жасы» деген ұғым бар: мұсылман баласы 63 жасты тіршіліктегі үлкен белес санайды. Ғұламалар Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) 63 жасында фәниден бақиға өткенін айтады. Сол сияқты Қожа Ахмет Иасауи де 63 жасында қылуетке түсіп, қалған ғұмырын ғибадатқа арнағаны белгілі.
XVIII ғасырдың ауыр саяси қысымын сезінген кезеңде жырау да, сардар да елдің рухани тірекке мұқтаж екенін терең ұққан. Бір тарапта христиандық ілімге сүйенген Батыс пен Ресей, екінші тарапта пұтқа табыну дәстүрі басым Шығыс (оның ішінде Қытай) тұрған шақта, елді сақтаудың бір жолы — ислам құндылықтарын берік ұстану деген пайым айтылады.
Бұқар жыраудың өсиет-нақылы
Жарқ-жұрқ еткен жайда бар,
Жарау семіз байда бар,
Құйрығы бітеу қойда бар.
Әзірейіл келгенде,
Жан қалар жерде қайда бар?!
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір Аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Пасық залымның тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске.
Төртінші тілек тілеңіз,
Төрде төсек тартып жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз —
Біреуін қаза қылмасқа.
Дін иелерін шақыру және қожа әулетімен байланыс
Бөгенбай мен Бұқардың ел ішіндегі тағы бір маңызды ісі — Мәуреннахр тарапынан белгілі дін иелерін шақырту. Осы мақсатпен аттанған Бұқар жырау қарақалпақ елінде аты мәлім, дін басы әрі қази Сарғалдақ қожамен жүздесіп, пікірлес болған. Екеуі кезінде Бұхарадағы Кекілташ медресесінде қатар оқыған, білім-білігімен танылған адамдар ретінде сипатталады.
Сарғалдақ қожаның Шын қожа атты ұлын Бұқар жырау Абылай ордасына ертіп әкеледі. Ол бала-шағасы мен көмекшілерін қоса алып, бір ауылдай болып келіп, Бурабайдағы хан ордасының жанына қоныстанады. Осы оқиғаға байланысты Сарыарқаның игі жақсылары Бурабайға жиналғанда, Бөгенбай батыр Қанжығалы еліне деп Шын қожаның үлкен ұлы Күдері қожаны арнайы сұрап алады. Кейін Шын қожаның тағы бір ұлы Қарақасқа қожа да осы өңірге келіп, Бала Шідерті бойындағы Қызылтас маңына орнығады.
Қоғамдық мәні
Бұл деректер Бөгенбай елі мен Қожа Ахмет Иасауи әулетінен тарайтын қожалар арасында тығыз аралас-құраластық қалыптасқанын, рухани байланыс әлеуметтік қатынастармен (құдандалық, көршілік) де беки түскенін аңғартады.
Қайғылы хабар: Абылайға естірту
Бөгенбай батырдың дүниеден өткені туралы хабарды Абылай ханға жеткізуге Үмбетей жырау дайындалады. Ел ақсақалдары осы ауыр міндетті соған тапсырады. Үмбетей өз кезегінде сырлас ағасы, ұстазы саналған Бұқар жырауды бірге жүруге шақырады. Екі жырау Көкшетаудағы Абылай ордасына қарай жолға шығып, бір ғасырға жуық дәуірдің күресін, қуанышы мен қасіретін таразылап отырып барады.
Естірту дәстүрі
Қазақ қоғамында қаза хабарын естірту — ауыр да жауапты рәсім. Ол бір жағынан қайғыны жеткізу болса, екінші жағынан сабырға шақырып, елдің еңсесін түсірмейтін сөз өрнегін табу өнері.
Ей, Абылай, Абылай,
Сөзімді тыңда тағы да-ай!
Сексеннен аса бергенде,
Қайрылмас қаза келгенде
Батырың өлді — Бөгенбай!
Сәлем айтты үш қайта:
Кеттім, — деп, сізді көре алмай.
Жыламай тыңда, Абылай,
Қазаға жақсы қасқарар...
Қайғырмаңыз, ханзадам,
Айтпасыма болмады:
Батырың өтті Бөгенбай!
Қисапсыз қол көрінсе,
Қорқып жаудан қайтпаған,
Қазақ деген халқынан
Батыр шыққан даңқынан...
Соңғы деректер және мәңгілік мекені
Бөгенбай батыр 1761 жылы Абылай ханның ұлы Әділ жүргізген Қытай империясы мен Қазақ хандығы арасындағы келісімге де қатысқаны айтылады. Жоңғар шапқыншыларына қарсы күрестегі оның табыстары елдің сыртқы байланыстарын күшейтіп, көрші мемлекеттермен қарым-қатынасты жүйелеуге ықпал еткен.
Қанжығалы қарт Бөгенбай атанған шағында батыр өз ажалынан дүние салады. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне жерленіп, басына гранит құлпытас қойылғаны көрсетіледі.
Дереккөздерге сілтемелер түпнұсқада: [1, б.126–127], [2, б.88].