Бала туудың төмендеуі
Қазақстандағы отбасымен әлеуметтік жұмыстың жалпы сипаты
Қазақстандағы отбасы мәселелері көптеген елдердегі жағдайға ұқсас: қоғам өзгерген сайын отбасы да өзгеріске түседі. Дегенмен, әлеуметтік жұмыстың нақты мазмұны елдің экономикалық мүмкіндіктеріне, мемлекеттік саясатқа және ұлттық-мәдени ерекшеліктерге тәуелді. Қазақстанда отбасына көрсетілетін жүйелі көмек толыққанды дамып бітті деу қиын, бірақ бұл бағытта Үкімет, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, сондай-ақ қоғамдық ұйымдар түрлі бағдарламалар арқылы жұмыс жүргізіп келеді.
Неге бұл тақырып маңызды?
Отбасы — жаңа ұрпақ дүниеге келетін, тәрбиеленетін және әлеуметтенетін негізгі әлеуметтік институт. Отбасының әлсіреуі балалардың әл-ауқатына, қоғамдық тұрақтылыққа және демографиялық үрдістерге тікелей әсер етеді.
Ұлттық ерекшелік қайда?
Қазақ қоғамында дәстүрлі түрде отбасын құрметтеу, туысқандық байланысқа сүйеніп мәселе шешу, салт-дәстүрді сақтау маңызды орын алған. «Отан — отбасынан басталады» қағидасы отбасы рөлін әлеуметтік деңгейде бекіткен.
Отбасылық проблемалардың негізгі түрлері
Отбасылық қиындықтар бір ғана себептен туындамайды: әлеуметтік-экономикалық қысым, құндылықтардың өзгеруі, өмір ырғағының жылдамдауы, урбанизация және жеке жауапкершілікке қойылатын талаптың күшеюі сияқты факторлар қабаттасады.
Көбірек кездесетін мәселелер
- 1 Ажырасу және ерлі-зайыптылар арасындағы қақтығыс
- 2 Неке санының азаюы және некені тіркемей бірге тұрудың артуы
- 3 Бала туу деңгейінің төмендеуі
- 4 Тұрмыстық зорлық-зомбылық
- 5 Материалдық тапшылық және әлеуметтік теңсіздік
- 6 Отбасы ішіндегі коммуникацияның әлсіреуі, өзара түсініспеушілік
Мұндай проблемалар кез келген қоғамда болуы заңды, алайда оларды асқындырып алмау үшін алдын алу, ерте араласу, қолжетімді көмек көрсету және отбасы құндылығын нығайтатын орта қалыптастыру қажет.
Дәстүр мен жаһандану: тепе-теңдік іздеу
Қазақ қоғамында отбасыға мән беру тарихи түрде жоғары болды: қыз ұзату, ұл үйлендіру кезінде тәрбиесі мен тегі сай ортаға ұмтылу — ұрпақтың ғана емес, тұтас қауымның тұтастығын ойлаған әлеуметтік тәжірибе. Сонымен бірге, ру ішіндегі некеден қашу тәрізді дәстүрлер қоғамдық құрылымның орнығуына ықпал етті.
Қазіргі сын-қатер
Жаһандану, көші-қон, ақпараттық кеңістіктің өзгеруі және өмір сүру стилінің жаңаруы дәстүрлі үлгілерді әлсіретіп, отбасылық тұрақтылыққа жаңа қысым тудыруы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік жұмыс ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, заманауи қолдау құралдарын тиімді пайдалануға бағытталуы керек.
Отбасы дағдарысының индикаторлары және деректер
Қазақстандағы отбасы дағдарысының белгілері ретінде бала туу деңгейінің төмендеуі, некесіз бала туу үлесінің артуы, ажырасудың жоғары болуы, отбасы тұрақсыздығы, туысқандық байланыстардың босаңсуы және ана мен бала өлімінің жоғары болуы аталады.
1991–1997 жж. үрдісі
- Туылған балалар саны жылына 358,2 мыңнан 232,4 мыңға дейін қысқарды.
- Туу коэффициенті 1000 адамға шаққанда 21,5-тен 14,7-ге төмендеді.
Некесіз туу және тіркелмеген неке
- Некесіз туылған бала үлесі 13,4%-тен 17,6%-ке өсті.
- 2009 ж. дерегі: өзін некеде санайтын ерлердің 6% және әйелдердің 6,5% некені тіркемей бірге тұрған.
Маңызды ескерту
Некесіз бала туу көбіне отбасы құрылымындағы жауапкершілік бөлінісінің бұзылуымен және ата-аналық рөлдердің толық орындалмауымен байланыстырылып түсіндіріледі. Мұндай жағдайда ең осал тарап — бала екенін ұмытпау қажет.
Ажырасудың әлеуметтік салдары
Ажырасудың жоғары деңгейі отбасының құндылығы мен маңызының төмендеуін, сондай-ақ отбасы адамның көптеген қажеттілігін бұрынғыдай толық өтей алмауын білдіретін көрсеткіш ретінде қарастырылады. Ажырасу көбейген сайын бала туу азаюы мүмкін; ажырасқаннан кейін ерлер мен әйелдердің бір бөлігі ұзақ уақыт, кейде өмір бойы жалғыз қалуы ықтимал.
Нысана қайда бағытталуы тиіс?
Негізгі мақсат — отбасындағы қарым-қатынасты құруға және қолдауға бағытталған шаралар жүйесін дамыту. Кез келген дағдарыс жағдайында бірінші кезекте балалардың зардап шегетінін әлеуметтік саясат та, практикалық жұмыс та әрдайым ескеруі керек.
Жалғыз басты аналар: тәуекелдер және еңбек нарығындағы қысым
Нарықтық экономикаға өту, жұмыссыздықтың өсуі және әлеуметтік кепілдіктердің әлсіреуі жалғыз басты аналарды ерекше осал топқа айналдырды. Олар жұмысқа қабылдау мен жұмыстан шығару кезінде дискриминацияға жиі ұшырайды: қайта ұйымдастыру кезінде жәрдемақы төленбей, тұрақты жұмыс орындарымен қамтамасыз етілмей қалу жағдайлары сипатталады.
Қайта ұйымдастыру салдары
Қайта ұйымдастыру нәтижесінде жұмыстан шығарылған жалғыз басты әйелдер үлесі 38,4% деп көрсетіледі.
Жұмыссыздық құрылымы
Жұмыссыз жалғыз басты аналар 52,1% деп беріледі; 30 жастан жоғары топта 40,7%.
Еңбек нарығындағы теңсіздік
Жоғары білімі бар әйелдерге де төмен жалақылы жұмыс ұсынылуы мүмкін; жұмыс беруші жеңілдіктер беруден қашып, қабылдауды шектеуі ықтимал.
Әлеуметтік қауіп
Әлеуметтік қорғалмағандық балалардың тәуекел мінез-құлқына (тәуелділік, қылмысқа тартылу және өзге де қауіпті ортаға түсу) алып келуі мүмкін. Сондықтан жалғыз басты аналарға қолдау — тек жеке отбасының емес, қоғам қауіпсіздігінің де мәселесі.
Мемлекеттік қолдау және әлемдік тәжірибе
Отбасын қолдау тәжірибесі әр елде әртүрлі болғанымен, негізгі құралдар ортақ. Қазақстанда да ұқсас қолдау түрлері бар, алайда олардың көлемі мен қолжетімділігі қазіргі талаптарға толық сәйкес келмеуі мүмкін.
Жиі қолданылатын қолдау шаралары
-
Жәрдемақылар
Балалы отбасыларға төлемдер мен әлеуметтік кепілдіктер.
-
Декреттік демалыс және ата-ана демалысы
Жүктілік, босану және бала күтіміне байланысты құқықтар.
-
Медициналық қолдау
Жүктілік пен босану кезінде көмек, сәби денсаулығын бақылау.
-
Салық және тұрғын үй жеңілдіктері
Төмен пайызды несие, жалдау/сатып алу мүмкіндігін кеңейту.
-
Жартылай немесе толық емес отбасыларды қолдау
Әлеуметтік қызмет, жеңілдіктер және мақсатты бағдарламалар.
-
Дағдарыс қызметтері
Зорлық-зомбылық құрбандарына құқықтық және психологиялық көмек.
Отбасы саясаты шұғыл сұраныстарға ғана жауап бермей, ұзақ мерзімді стратегияға сүйенуі керек: бағдарламалардың тиімділігін бағалау, ведомствоаралық үйлестіру, жауапкершілікті күшейту және әлеуметтік қызметтердің сапасын арттыру маңызды.
Институционалдық даму және қоғамдық бастамалар
Қазақстандағы демократиялық үдерістер мен азаматтық белсенділіктің артуы үкіметтік емес ұйымдардың көбеюіне және әлеуметтік бастамалардың кеңеюіне әсер етті. Отбасы, әйел және бала мүдделерін қорғау бағытында ұлттық комиссиялар, депутаттық топтар, қауымдастықтар, партиялық және қоғамдық құрылымдар жұмыс жүргізеді.
Дағдарыс орталықтары
Халықаралық және үкіметтік емес ұйымдардың қолдауымен әйелдер мен балаларға арналған дағдарыс орталықтары жұмыс істейді; мұндай қызметтер зорлық көргендерге қауіпсіздік пен қалпына келуге мүмкіндік береді.
Денсаулық бағдарламалары
Ана мен бала денсаулығын сақтау, әйелдің репродуктивті денсаулығын жақсарту сияқты бағдарламалар отбасы саясатының маңызды бөлігі ретінде қарастырылады.
Әлеуметтік жұмыстың заманауи қағидаты: клиенттің белсенділігі
Қазіргі әлеуметтік жұмыс тұжырымдамалары көмек алушыны тек «қолдау объектісі» ретінде емес, өзгеріске қабілетті және шешім қабылдауға қатысатын тарап ретінде қарастыруды ұсынады. Яғни нәтижеге жетудің өлшемі — әлеуметтік қызметкердің ғана әрекеті емес, клиенттің өз өміріндегі оң өзгерістерге дайын болуы мен қатысуы.
Тиімділіктің шарттары
- Клиенттің өзіндік санасы мен дербестік деңгейін көтеру
- Қиын жағдайды шешудің әлеуметтік мүмкіндіктерін түсіндіру
- Қызмет сапасын арттыру: кәсіби даярлық, жедел әрекет, нақты жағдайға бейімделу
Қорытынды бағыт: отбасы саясатын күшейту қажеттілігі
Отбасы құрылымы мен қызметінің өзгеруі кей жағдайда жағымсыз салдарға әкеледі. Бұл құбылыстар индустрияландыру, урбанизация және экономикалық ауысулармен қатар жүреді. Қазақстан жағдайында бұл үрдістер экологиялық дағдарыстардың ықпалымен және тарихи дамудың өзіндік ерекшеліктерімен күрделене түседі.
Алда тұрған міндет
Отбасына көмектесу — тек жекелеген шаралар жиынтығы емес. Ол мемлекеттің, жеке сектордың және қоғамдық ұйымдардың күшін біріктіретін, отбасының төтеп бере алмайтын қиындықтарында нақты қолдау көрсететін, алдын алу мен қорғауды қатар қамтитын жүйелі саясатты талап етеді.
Мәтін редакцияланды: сөйлем құрылымы ықшамдалып, қайталаулар азайтылды, терминдер біріздендірілді, мазмұндық екпіндер айқындалды.