Көркем әдебиет стилінің көркем сөз
Көркем әдебиет стилін меңгертудің әдістемелік бағыты
Оқулықта көркем әдебиет стилі және оған тән ерекшеліктер түсіндіріледі. Осы анықтамаларды негізге алып, оқулықтағы жаттығулар орындалғаннан кейін көркем әдебиет стиліне тілдің эстетикалық қызметі, көпмағыналылық және бейнелілік тән екені ескертіледі. Осы белгілерді көркем-әдеби шығармалардан табу үшін оқушыларды қосымша материалдармен жүйелі жұмыс істеуге бағыттауға болады.
Мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерді жұмысқа қосу
Негізгі мақсат
Көркем әдебиет стилінде мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің кең қолданылатынын мұғалім нақты мысалдар арқылы түсіндіреді. Оқушыларға өздері оқыған көркем шығармалардан мақал-мәтелдер мен фразеологизмдер кездесетін үзінділерді тауып, теріп жазып келу тапсырылуы тиімді.
Қосымша тапсырма
Тақырыптық жаттығулар аяқталған соң, қосымша шығармашылық тапсырмалар беруге болады: оқушыларға патриоттық мәні бар мақал-мәтелдерді қатыстырып, мәтін құрастыру.
Мысалдар
- Ел іші — алтын бесік.
- Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
Түсіндіру акценті
Мұғалім мақал мен мәтелдің өзіндік ерекшеліктеріне тоқталып, әсіресе мәтелдің эпитет пен теңеу қызметтерін атқара алатынын оқушыларға нақтылап айтуы тиіс.
Тілдік талдау: троп түрлерін таныту
Тапсырма мазмұны
Көркем шығарма тіліне талдау жасатып, төмендегі сөйлемдерден троптың түрлерін табу тапсырылады.
Қыр жолаушысы сияқтанған саптамасы бар.
Бұл қағазда Ғайша жүрегінің қайғысы мен өз өмірінің өкінішті арманын түгендеп, тізіп жазып еді.
(М. Әуезов)
Қалың қызыл алтынның бетінде азғана ақ қылаң күміс сызықтар бар.
(Ғ. Мүсірепов)
Қазіргі бұлтсыз аспандай алысқа, тазалық рақатқа шақырып, жыраққа меңзейді.
(М. Әуезов)
Жинақтау және талқылау
Оқушылар өздері оқыған шығармалардан ауыспалы мағынада жұмсалған сөздер мен троп түрлері қатыстырылған сөйлемдерді теріп жазады. Кейін сол тілдік құралдардың қолданылу мақсаты сыныпта талқыланады.
Көркем сөздің табиғаты және эстетикалық қызметі
Негізгі тұжырым
Көркем сөз — ой мен сезімді образ арқылы бейнелейтін айрықша өнер. Көркем шығармада тіл ерекше эстетикалық қызмет атқарады, әрі көпшілікке рухани тәрбие беретін ықпалды құрал ретінде танытылады.
Практикалық дағды
Дидактикалық материалдағы тапсырмалар арқылы өлеңді эстетикалық нәрінен айырмай, қарасөзге айналдырып жаздыру оқушылардың бейнелі тілмен жазу мәнерін қалыптастырады.
Анықтаманы өздері шығару
Мұғалім көркем шығармалардан үзінділер оқыта отырып, оқушыларға көркем сөзбен жазылған әдеби шығарманың анықтамасын өздеріне шығартады. Бұл бағытта бірнеше жұмыс түрін ұсынуға болады.
Салыстыра оқу: көркемдік қасиетті анықтау
Тапсырма
Төмендегі мәтіндерді бір-бірімен салыстыра оқып, олардың көркемдік қасиетін анықтау ұсынылады.
— Қарағым, біздің хал-жағдайымыздың шет-жағасын көріп-біліп отырсың ғой, — деп, тағдырдың барлық суығына, зардабына, азабына шыдаған, шыныққан, қайратты, сабырлы пішінмен күрсініп алды. — Біз жетім-жесір қалған бейшарамыз. Барлық дүниенің тауқыметін арқалап қалған жас балам — анау. Мен болсам — сарнаған тілімнен басқа түгім қалмаған, қайратым қайтқан, бір аяғым көрде, бір аяғым жерде тұрған қураған бір кемпірмін. Екі көзін алып, құдайым мүгедек қылып қойған келінім — анау. Өзіне күтуші керек қылып отырған ол — бір сорлы.
(М. Әуезов)
Бұрын шынар ағаштың өзі де басқа ағаштар сияқты қисық-қыңыр болатын. Гүлдері де көз тартпайтын. Жапырақтары жансыз, гүлдері бояусыз еді. Ол күнге ұмтылды, жапырақтарын жаңбырға тосты. Суықтан, желден ықтамады. Бойындағы көнбістік, керенаулық, бейжайлық құрттарын күн күйдірді, жаңбыр жуды, жел ұшырып әкетті. Қазір Седратил Мұнтаһа бақшасында бұдан көркем бір ағаш жоқ. Гүлдері қандай! Қызыл жұлдыздай жарқырап, жайнап, меруерттей тізіліп, биік шыңдардың ұшар басына дейін құлпырып тұрады. Хауа қыздың тыныштық тауып, демалар жері де осы шынардың түбі. Шынар ағашқа Хауа қыз шешесіне келгендей қуанып келеді. Таңдана қарайды. Жас қыз осы шынар ағаштай болып өсер еді, әттең, мұның тамырлары да жоқ, жапырақтары да жоқ. Қалай жаралды, солай қала барды.
(Ғ. Мүсірепов)
Май жұлдызы, таң қысқа, ай жарық, дүние тып-тыныш, жел жоқ, ауа жақсы, жаңа қонған жұрт, көкорай шалғын, жапырақ гүлдерінің иісі аңқын, біздің жастарды көріп тұрған жалғыз Алла, екінші — аспандағы Ай мен Жұлдыз еді. Жан-жануар күндізден шаршаған секілді тынығып, жылқы жусап, қара мал күйсеп, анда-санда қой үріккенде ұйқысы сақ төбеттің маңқылдап үргені, кемпір-шалдың айтақтаған дауысы ғана естілуші еді.
(М. Дулатов)
Кейіпкерлер жүйесі және проблемалық сұрақтар
Түсіндіру бағыты
Көркем сөзбен жазылған әдеби шығармада өмір фактілері жан-жақты әрі терең қамтылатыны түсіндіріледі: адамнан бастап, жанды-жансыз құбылыстарға дейін қатысып, қоғамның түрлі салалары көрініс табады. Осыдан кейін мұғалім оқушылардың өздері оқыған шығармаға назар аудартады.
Шығармада көптеген кейіпкер болатыны, олардың жағымды және жағымсыз образдарға бөлінетіні, өмірге көзқарасы мен тіл ерекшеліктері оқушы түсінігінде нақтыланады.
Альтернатив тәсіл
Кей жағдайда мұғалім дайын түсіндірумен шектелмей, көркем шығарманы оқыта отырып проблемалық-логикалық сұрақтар қоя алады. Бұл оқушыларды шығармашылықпен жұмыс істеуге, өздігінен ізденуге бағыттайды.
Басқа пән мәтіндерімен салыстыру
Салыстыру тапсырмасы
Оқушыларға физика, химия, география сияқты пән оқулықтарындағы мәтіндерді әдебиет оқулығындағы мәтіндермен салыстырып, айырмашылықтарын жазып келу тапсырылуы мүмкін. Немесе мұғалім жетекші сұрақтар арқылы олардың өзіндік ерекшеліктерін санамалап айтуға жетелейді.
Көркем тілдің құралдары: жүйелі талдау дағдысын қалыптастыру
Троптар
Троптың жай түрлері — эпитет пен теңеу — және олардың шығармадағы идеялық-эстетикалық рөлі түсіндіріледі. Сондай-ақ сөз мағынасын ауыстыра қолдану арқылы жасалатын өзге троп түрлерін табу жұмысы жалғастырылады.
Сөйлем құрылысы
Көркем шығарманың сөйлем ерекшеліктеріне назар аудартылады: инверсия, шендестіру, параллелизм сияқты тәсілдерді мәтіннен табу.
Дыбыс өрнегі
Дыбыс қайталауларын және олардың түрлерін (ассонанс, аллитерация) анықтау оқушыларға көркем тілдің әуезділігі мен сөйлем өрнегін тереңірек тануға көмектеседі.
Нәтиже
Баланың бойында талдау біліктілігін жүйелі қалыптастыру үшін бірнеше жұмыс түрі қатар жүргізіледі. Ең алдымен, оқулықтағы жаттығуларға сүйене отырып, көркем шығармадағы суреттеу құралдарының тілге сымбат, ажар, көрік берудегі маңызды рөлі айқындалады. Сонымен бірге дидактикалық материалдағы тапсырмалар (табиғат көріністерін, кейіпкерлер бейнесін суреттеу, кейіпкерлер тіліне баға беру) көркем әдебиет стилін толық меңгеруге мүмкіндік береді.