XIX - XX ғ. басында Қазақстан музейлерінің құрылуына жергілікті әкімшілік пен өлкетанушылардың жинақтау қызметі әсер етті
XIX–XX ғасырлар тоғысындағы музей ісінің бастау көздері
XIX–XX ғасырлардың басында Қазақстанда музейлердің қалыптасуына жергілікті әкімшіліктің бастамалары мен өлкетанушылардың жинақтау-зерттеу қызметі айрықша ықпал етті. Алғашқы музейлердің құрылу үдерісі XIX ғасырдың басынан, нақтырақ айтқанда 1830 жылдан бастау алды.
Негізгі идея
Музей — бір жағынан әртүрлі дерек пен айғақты сақтайтын ақпараттық база, екінші жағынан жинақтау, сақтау, жүйелеу және экспозиция арқылы қоғамға ұсынып, мәдени байланыстың ерекше түрін қалыптастыратын әлеуметтік институт.
Бастапқы кезеңде музейлер ғылыми архивтік комиссиялар мен статистикалық комитеттердің жұмысына сүйеніп қалыптасты. Уақыт өте келе музейлер архив пен кітапхана секілді дербес қоғамдық институт ретінде орнықты.
Орынбор: алғашқы ірі бастама және губерниялық музей
1830 жылғы үндеу
1830 жылы Орынбор генерал-губернаторы, граф П.П. Сухтелен жергілікті тұрғындарды өлкенің табиғатын, тарихы мен этнографиясын бейнелейтін заттарды губерния орталығында ашылуы жоспарланған музейге тапсыруға шақырды. Бұл бастама кең қолдау тауып, болашақ музей үшін құнды жәдігерлер кезең-кезеңімен жинала бастады.
1831: Орынбор губерниялық музейі
Жинақталған құнды қордың негізінде 1831 жылы Орынбор губерниялық музейі ашылды. Музейдің ұйымдастырылуына және қордың қалыптасуына 1830–1838 жылдары Орынборда қызмет еткен белгілі ғалым В.И. Дальдың еңбегі ерекше болды.
Алғашқы коллекциялардың құрамы
- Генерал-майор Г. Броневский сыйға тартқан Қарқаралы округінен табылған алғашқы қауымдық құрылыс кезеңіне тән киім үлгілері мен мүсіндер.
- Жәңгір хан әулеті ұсынған хан ұрпақтарының киімдері, сәукеле, жібек көйлектер, асыл тастармен безендірілген барқыт шапандар.
- В.И. Дальдың Орал, Гурьев, Бөкей Ордасы және басқа өңірлерге сапарлары барысында жиналған этнографиялық бұйымдар мен деректер.
Орал мен Орынбордағы ғылыми құрылымдар және музейлер
1859: Орал қаласы
1859 жылы Орал қаласындағы гимназия жанынан музей ұйымдастырылды. Бұл қадам өңірдегі ағартушылық және жинақтау дәстүрінің орнығуына ықпал етті.
1887: Ғылыми архивтік комиссия
1887 жылы Орынборда Орынбор ғылыми архивтік комиссиясы құрылды. Оның мақсаты генерал-губернаторлыққа қарасты архив құжаттарын тәртіпке келтіру және ғылыми тұжырымдар әзірлеу болды.
1888: музей құру шешімі
1888 жылы қалада тарихи-археологиялық музей құру туралы шешім қабылданды. Бұл іске губерниялық статистикалық комитеттің болуы да қолайлы жағдай жасады.
И.А. Кастанье және ғылыми жүйелеу
Орынбор ғылыми архивтік комиссиясының белсенді мүшесі И.А. Кастанье қазба жұмыстарын жүргізіп, қазақ даласындағы ежелгі ескерткіштердің тізімін жасады. Ол музейлік маңызы бар құнды ескерткіштерді зерттеуге басымдық беріп, археологиялық деректерді жүйелеу ісін ілгерілетті.
Комиссияның өз баспасөз органы — «Труды» — 1894–1917 жылдары 34 саны жарық көрді.
1897: жаңа тарихи-археологиялық музей
Мұрағаттық комиссия мен Орыс географиялық қоғамының Орынбор бөлімінің бірлескен жұмысы нәтижесінде 1897 жылы Орынбор ғылыми архивтік комиссиясының жанынан жаңа тарихи-археологиялық музей құрылды. Қорда тиындар, кітаптар, қару-жарақ, минералдар, археологиялық және этнографиялық материалдар жинақталды.
Семей: музей, кітапхана және өлкетанудың өрлеуі
1883: алғашқы музей мен кітапхана
1883 жылы 11 қыркүйекте Семей қаласында алғашқы музей мен кітапхана ашылды. Музейдің қалыптасуы мен дамуына М.И. Суворцевтің және Белослюдовтар әулетінің үлесі зор болды. Қор археология, этнография, минералогия және геология салалары бойынша өлкенің құнды жәдігерлерімен тұрақты түрде толықтырылып отырды.
Ғалымдар мен тұлғалардың ықпалы
Музей коллекциясын зерттеу мен толықтыруға Г.Н. Потанин, П.П. Семенов-Тянь-Шанский және А. Құнанбаев белсенді қатысып, өңірдің археологиясы, этнографиясы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесін танытуға үлес қосты. Бұл үрдіс Қазақстанның шығысында өлкетану мен музей ісінің дамуын жеделдетті.
Статистикалық комитеттің рөлі
XIX ғасырдың екінші жартысында, 1878 жылы Семейде құрылған статистикалық комитет өлкені географиялық, этнографиялық және экономикалық тұрғыдан зерттеуге басымдық беріп, маңызды деректер жинақтады.
Абай мен Құнанбай тартуы
Семей музейі қорларының толығуына Абай Құнанбаев пен оның әкесі Құнанбай сыйлаған этнографиялық коллекция ерекше әсер етті. Бұл жинақта әйелдердің әшекей бұйымдары, киім-кешек, алаша-кілемдер болды.
1878 жылы облыстық статистикалық комитеттің бірінші хатшысы Е.П. Михаэлис болып тағайындалды. А. Құнанбаев пен Е.П. Михаэлис Семей кітапханасының оқу залында танысқан.
Белослюдовтар үй музейі
А.Н. Белослюдов және оның ағайындарының, сондай-ақ В.В. Сапожников, А.Н. Седельников, Г.Н. Потанин ықпалымен А.Н. Белослюдовтың өлкетанушылық көзқарасы қалыптасты. Көп жылғы еңбектің нәтижесінде Белослюдовтар өздерінің үй музейін құрды.
Бөлімдер
Геология, минералогия, палеонтология, антропология, көне заттар, нумизматика, этнография және сурет галереясы.
Қор көлемі
Археология бөлімінде 600-ден аса зат, нумизматика бөлімінде 1000-нан аса алтын, күміс және мыс теңгелер топтамасы болды.
Белослюдовтар Семей облыстық тарихи-өлкетану музейінің қалыптасуына үлкен еңбек сіңірді. А.Н. Белослюдов ұзақ жылдар бойы музей меңгерушісі қызметін атқарды. 1911 жылы олар үй музейінен 500 заттан тұратын коллекцияны музейге тапсырды.
Жетісу: Верныйдағы музей және зерттеу ортасы
Н.Н. Пантусов және Жетісу музейі
1870 жылы Жетісу өлкесіне Шығыстану факультетінің түлегі Н.Н. Пантусов келді. Ол Түркістан және Жетісу статистикалық комитеттерінің, Археологиялық комиссияның, сондай-ақ Қазан университеті жанындағы археология, тарих және этнография қоғамының мүшесі болды.
Н.Н. Пантусов Жетісудың географиясын, археологиясын, этнографиясын және ауыз әдебиетін зерттеген ірі ғалым ретінде танылды. 1896–1907 жылдары статистикалық комитеттің қызметін басқара отырып, Верный қаласында мәдениет пен білімнің дамуына зор ықпал етті. 1898 жылы оның ұйымдастыруымен Жетісу музейі құрылып, ол тарихи және археологиялық бөлімдерден тұрды.
Археолог-зерттеуші ретінде Н.Н. Пантусов 1897 жылы Қапшағай шатқалынан 18 тас тапқан.
В.Е. Недзвецкийдің еңбегі
Орыс географиялық қоғамының Жетісу бөлімінің жұмысына қатысқан В.Е. Недзвецкий музей қорын жинақтауда негізгі тұлғалардың бірі болды. Ол 1918 жылға дейін Жетісу өлкетану музейінің меңгерушісі ретінде музейдің қалыптасуына елеулі үлес қосты.
В.Д. Городецкий кезеңі
1922 жылы музейге В.Д. Городецкий меңгеруші болып келді. Ол қорды жаңа экспонаттармен толықтыруға және ғылыми-зерттеу жұмыстарының деңгейін көтеруге көп еңбек сіңірді.
Н.Г. Хлудов: бейнелеу мұрасы және ағартушылық
Н.Г. Хлудов 1877 жылы Верныйға келіп, өмірін Қазақстанмен байланыстырды. Ол Түркістан археология әуесқойлары үйірмесінің және Жетісу Орыс географиялық қоғамының жұмысына белсене қатысты. Ғұмырын өлкені зерттеуге және ағартушылыққа арнаған Хлудов отыз жыл ішінде өлкетанушы-этнограф ретінде қазақтардың өмірін зерттеп, көлемді сурет топтамасын жасады.
Оның 130 бейнелеу өнері туындысының 78-і Қазақстанның Орталық музейінде сақтаулы.
Оңтүстік Қазақстан: археологиялық ізденістер мен үйірмелер
А.И. Добромысловтың коллекциялары
А.И. Добромыслов Орыс географиялық қоғамының Орынбор бөлімінің және Орынбор ғылыми архивтік комиссиясының мүшесі ретінде ауқымды жұмыстар атқарды. Оның Ташкентте құрған жеке музейінде қазақ халқының тарихы мен этнографиясын айқындайтын материалдар өте көп болды.
1895: Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі
Оңтүстік Қазақстанды археологиялық тұрғыдан зерттеуде 1895 жылы ашылған Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі маңызды рөл атқарды. Үйірменің мақсаты — Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштерін табу, есепке алу, зерттеу және насихаттау. Үйірме қызметін Орыс археологиялық қоғамының Шығыс бөлімі бақылап отырды.
XX ғасыр басы: дағдарыстар және жаңа музейлер
Соғыс пен дағдарыстың салдары
1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1918 жылғы азамат соғысы және елдегі саяси, әлеуметтік, экономикалық дағдарыстар музейлердің жұмысын тоқырауға ұшыратты.
Жаңа музейлердің құрылуы
Соған қарамастан, жеке коллекционерлер ұсынған экспонаттар негізінде 1914 жылы Шығыс Қазақстан музейі, ал 1915 жылы Қостанай музейі құрылды.