Құлағы шұнақ Хазар хан
Тарих • Әдеби мұра • Дешті Қыпшақ
Сыпыра жырау: Алтын Орда дәуіріндегі мәңгілік жыршы және бітістіруші
Туған-өлген жылдары нақты белгісіз Сыпыра жырау — Дешті Қыпшақ кеңістігіндегі ең әйгілі жыршылардың бірі. Ол ноғай, қарақалпақ, башқұрт, барабы татарлары, құрдақ, қырым татарлары сияқты көптеген түркі жұртына ортақ тұлға ретінде танылады.
Мұраның жету жолы: аты сақталмаса да, ізі өшпеген
Сыпыра жыраудың жырлары бізге өз атымен толық күйінде жетпеген. Дегенмен оның толғаулары мен поэтикалық қолтаңбасы «Құбығұл», Едіге би, Тоқтамыс хан туралы хикая-аңыздарда, сондай-ақ «Ер Тарғын» және «Едіге батыр» секілді эпикалық жырларда сақталған.
Қазақ зерттеушілері оны ноғайлы дәуірінен жеткен бірқатар эпостық жырлардың негізгі авторларының бірі ретінде қарастырады. Қазақ аңыздары мен батырлар жырында жырау ел бірлігін көздеген дана тұлға ретінде суреттеліп, бірде 120, бірде 180 жасаған көпті көрген қарт бейнесінде көрінеді.
Көне дәстүрдің өзегі
Ауыз әдебиеті Сыпыра жыраудың қиын кезеңдерде Алтын Орда билеушілеріне арнаған бірнеше толғау-монологын жеткізді. Бұл монологтарда ол:
- билеушіні, оның ата-бабасын және айналасын сипаттайды;
- қалыптасқан жағдайға баға береді;
- болашақты болжап, соңынан нақты ақыл-кеңес айтады.
Сыпыра жырау — «бітістіруші» тұлға
Деректерде оның хандармен жауласқан батырларды бітістіру үшін толғау айтқаны жиі аталады. Осы қыры Сыпыраның тек жыршы емес, қоғамдық келісімнің сөз арқылы орнауына қызмет еткен тұлға болғанын аңғартады.
«Ер Тарғын» жырында Сыпыра жырау туралы «өз өмірінде толғау айтып, тоғыз ханды түзеткен кісі» делінсе, «Телағыс» жырында ол ноғайлы ішіндегі өзара қақтығысты өршітпей, беделі мен тегеурінді сөзі арқылы жауласушы жақтарды мәмілеге келтірген тұлға ретінде көрінеді.
Тоқтамысқа арналған толғау: классикалық үлгі
Сыпыраның «Едіге» эпосында бейнеленетін, Тоқтамыс ханға арналған өлеңі оның толғауының классикалық үлгісі саналады. Арнау жырда жырау алдымен өзін таныстырып, Тоқтамыстың сегіз атасын, оның ішінде Шыңғыс ханды да көріп-білгенін айтады және әрқайсысына мінездеме береді.
Сюжеттік өзек
Жырау Едігенің Тоқтамыстан қашуын кездейсоқ құбылыс емес деп бағалап, оның Темірмен одақ құрып, қайта келіп соғыс ашуы мүмкін екенін болжайды.
Адам тағдыры
Толғауда Тоқтамыстың күйзеліске түскен ұлысы, тұтқынға түскен қыздар мен әйелдердің қасіреті көркем әрі әсерлі бейнеленеді.
Кейбір нұсқаларда Сыпыра жырау Тоқтамысқа Едігеге елші жіберіп татуласуды, кейін оны айламен өлтіруді ұсынады деп беріледі. Бұл — толғаудың тек көркем мәтін емес, өз дәуіріндегі билік психологиясын, саяси қатерді және шешім қабылдау мәдениетін көрсететін күрделі қабаты барын танытады.
Көп халыққа ортақ есім: атауы әртүрлі, мәні бір
Сыпыра жырау шығармашылығы көптеген түркі халықтары әдебиетінде көркем үлгі ретінде қабылданған. Әртүрлі ортада ол әрқалай аталады: ноғайда — Сыбыра йырау, башқұртта — Сыбрй йырысы, барабы татарларында — Сафардау, Қырымда — Сыпара жырау.
Қарақалпақ дәстүрі Сыпыраны өздерінің ең ірі эпосшы жыраулар мектебінің негізін салушы деп таниды. Қырымның қырық батырын жырлаған әйгілі Мұрын жырау да өзін Сыпыра жыраудың ұрпағы санағаны айтылады.
Алтын Орда, Ноғайлы және рухани сабақтастық
Кей зерттеулер Сыпыраны «Ноғайлы жырауы» деп атайды. Алайда бірқатар дерек оның тарихи тұрғыдан Алтын Орда жырауы болғанын алға тартады: Ноғайлы ұлысы кейінірек қалыптасқанымен, Ноғайлы Алтын Орданың рухани мұрагері ретінде бұрынғы дәстүрді жалғастырып, сол кеңістіктің жыр қорын өз бойына жинаған.
Діни ахуал және төзімділік құбылысы
Кейбір тарихи баяндауларда Алтын Орда ішінде тәңірлік, шамандық, будда, мани, христиан және мұсылман үрдістері қатар өмір сүргені, ал исламның мемлекеттік деңгейде орнығуы бірден емес, кезең-кезеңімен жүргені айтылады.
Берке ханның ислам қабылдауы, кейін Өзбек хан дәуіріндегі исламның күшеюі туралы аңыз-деректер кең тараған. Бұл әңгімелер діни үстемдіктен гөрі дәуірдің рухани тартысы мен таңдау мәдениетін айқындап береді.
Музыка, эпос және қыпшақтық үндестік
Ноғайлы-қыпшақ әлемінің рухани мұрагерлігі тек жырмен шектелмейді. Қыпшақтан қалған «Кодекс Куманикус» айналасындағы зерттеулерде музыкалық деректің де болуы ықтимал екені, ал күй мен жоқтау сарындарының Ноғайлы дәуірінде жаңа өріс алғаны туралы пікірлер айтылады.
Бұл қатарда «Ақсақ Құлан — Жошы хан», «Елім-ай» секілді сарындардың тарихи жадыдағы орны ерекше аталады. Күйдегі толғау сарыны мен әндегі мұңды жоқтау үрдісі — көшпелі мәдениеттің терең қабатынан хабар береді.
Сыпыра туралы мәтіндердегі даулы тұстар
Жыраудың аты-жөні мен тегіне қатысты әртүрлі оқылым бар. Кей жазбаларда сойы «Сұрғантайұлы» деп қате берілгені айтылады; қарақалпақтарда «Сопбаслы», ноғайларда «Шөпбаслы» түрінде ұшырайды. «Сопбаслы» нұсқасын «Сопыбаслы» деп оқу жөніндегі уәж де бар: XIV ғасырдың соңы — Орта Азияда сопылық қозғалыс жанданып, терминология қалыптасқан кезең.
Көркем дерек: «Мен қартыңмын, қартыңмын…»
Шоқан Уәлиханов назар аударған, кейін әр кезеңде қағазға түскен бір толғау үзіндісі Сыпыра бейнесін «көпті көрген кәрі» ретінде танытады:
Мен қартыңмын, қартыңмын,
Не көрмеген қартыңмын.
Бастыққа бастық, Бастық хан —
Оны көрген кәріңмін.
…
Жүз сексенге келгенде,
Сонша хандар өткенде —
Жас та болсаң, Тоқым хан,
Сені көрген кәріңмін.
Бұл жолдар — дәстүрлі поэзиядағы уақыт пен билік ауысымын «көрген көздің куәлігі» етіп көрсету тәсілінің айқын үлгісі.
Қорытынды: тарихи тұлға ретінде қабылдау
Тоқтамыс пен Едіге қандай тарихи тұлғалар болса, Сыпыра да — сондай тарихи тұлға. Оның ғұмыр жасын аңызға айналдырып, 120 немесе 180 жасқа жеткізу үрдісі халықтың сүйікті тұлғасын «өлмеске» айналдыру ниетін де білдіреді. Дегенмен Сыпыра жыраудың мәтіндерде қайта-қайта көрінуі — оның бір ғана жырдың емес, тұтас дәуірдің ақыл-ой, сөз мәдениеті мен мәміле дәстүрінің символына айналғанын көрсетеді.
Дереккөздер мен ескертпелер
- «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», 8-том; «Тарихи тұлғалар» (XIII–XIV ғғ.) туралы мәліметтер.
- Ш. Уәлиханов, Қ. Сәтбаев, С. Сейфуллин, Ә. Марғұлан еңбектерінде кездесетін үзінділер мен тұжырымдар.
- Берілген мәтінде кей деректердің бірнеше нұсқасы қатар кездесетіндіктен, бұл жазбада олар салыстырмалы түрде, жалпы редакциялық біріздендірумен ұсынылды.