Қайым айтыс
Қағысу мен қайымдасу: айтыс өнеріндегі шапшаңдық, сатира және дәстүр
Қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихында XIX ғасыр — бағыт-бағдары айқындалып, көркемдік деңгейі шырқау биікке көтерілген ерекше кезең. Осы дәуірде халық ауыз әдебиетінің көптеген саласы кемелденіп, айтыс өнері кең өріс алды. Айтысқа түскен ақындардың бір бөлігі сөз сайысының ең жоғары сатысына көтерілсе, сонымен қатар жазба әдебиеттің де іргесі қалана бастады. Айтыс өлеңдерінің алғашқы нұсқаларының баспа бетін көруі, жеке жинақтарда, газет-журналдарда, хрестоматияларда жариялануы да XIX ғасырдың екінші жартысынан бастау алды.
М. Мағауин XIX ғасырдағы ақындық поэзияның кең тынысын атап, Жанақ, Орынбай, Арыстанбай секілді суырыпсалма ақындардың күллі далаға танылғанын; Жетісуда Сүйінбайдың отты жырларымен бұқарашыл ақын ретінде көрінгенін, ал Сыр өңірінде Базар жырларының көне жыраулық дәстүрді жалғағанын көрсетеді.
Қайым өлең — айтыстың бастауы
Көпшілік бас қосқан отырыстарда қыз бен жігіттің немесе құрбы-құрдастың бір-екі ауыз әзіл аралас ұтқыр өлеңі тыңдаушыны бірден серпілтіп, көңілдендіріп жіберетіні белгілі. Дегенмен, дәл осы шағын форма — қайым өлең — үлкен айтысқа апарар жолдың алғашқы баспалдағы. Қайым өлеңде қарсыласына бір шумақпен жауап қайтара алмаған адам ұзақ айтысқа бара бермейді. Сондықтан қайым өлеңдерді айтыс өнерінің бастауы деуге толық негіз бар.
Негізгі шарт
Қарсыластың айтқан өлең ұйқасын бұзбай, алғашқы екі жолын мағыналық тұрғыда сәл өзгертіп (не сол күйінде сақтап), соңғы екі жолында жауап қайтару.
Талап
Нағыз суырыпсалмалық, шапшаңдық пен тапқырлық: жедел ой қорытып, салмақты әрі дәл жауап беру.
Өміршеңдік
XIX ғасырдағы айтыстарда да, бүгінгі телеайтыстарда да қайым формасының жалғасуы — оның табиғи әрі тартымды үлгі екенін дәлелдейді.
Ас-тойларда жұрт жастарға «қайым айтыңдар» деп қолқа салған. Ақындық қабілеті бар бозбалалар мен бойжеткендер суырып салып жауаптасса, кейбірі ел аузындағы жаттанды қараөлеңді жарыстыра айтып, дәстүрді жалғаған. Темірбек Қожакеев те көне тұрмыс-салт жырларындағы жар-жар, бәдік секілді айтыс түрлерінен беріректе қыз бен жігіт айтысының тарағанын, оның диалогтық сипаттағы қайым (түре) түрінде келетінін және әзіл-қалжың мен сын-сықақтың жаңа белеске көтерілгенін атап өтеді.
Қараөлең мен айтыстың байланысы
Айтыстың арғы тамыры тұрмыс-салт жырларындағы көне формаларға барып тіреледі. Қараөлең — ауыз әдебиетінің озық үлгілерінің бірі ғана емес, айтыстың да тінімен сабақтас кең арна. Оразақын Асқар қараөлеңді жинап, кітап етіп бастырған еңбегінің алғысөзінде айтысты қараөлеңнің «бел баласы» ретінде сипаттай отырып, төрт адам екі-екіден жұптасып қараөлеңмен айтысатын дәстүрдің барын айтады. Демек, екі-екіден бөлініп қайым өлеңмен айтысу — ежелден келе жатқан үлгі.
Маңызды түйін
Айтыс пен қараөлеңді тудырған негізгі орта — тұрмыс-салт, әдет-ғұрып және дәстүр. Той үстінде «өлең айт» деп қолқа салу, жауапты өз жанынан шығарып, қолма-қол айту талабы — қайым айтыстың әлеуметтік негіздерінің бірі.
Әзіл, сатира және тәрбиелік қызмет
Қазақ халқының әзіл-оспаққа, сын-сықаққа икемі ертеден байқалған. Қалжыңның жезде мен балдыз, жеңге мен қайын, қыз бен бозбала, нағашы мен жиен, құрдастар қалжыңы секілді тарамдалуы — күлкі мәдениетінің тереңдігін көрсетеді. «Әзілің жарасса, атаңмен ойна» деген мәтел де қалжыңды тек күлкі үшін емес, үлгі-өнеге, жаманнан жирену үшін қолданған дүниетанымнан туған.
Әзіл-қалжың жастардың тіл ұшқырлығын, тапқырлығын, шешендігін шыңдап, тәрбиелік құрал қызметін атқарды. Сатира да халық өмірімен біте қайнасып, әділетсіздік пен теңсіздікке қарсы күресте өткір қару болған. Сондықтан айтыстағы әзілдің едәуір бөлігі — сыни сипаттағы сөз.
Қайымдағы ортақ көрініс
Қайым айтыстарда көбіне қыз бен бозбала әзілдеседі. Дегенмен, «Кемпір мен шал», «Жеңге мен қайын» секілді түрлері де кездеседі. Сәбит Мұқанов қайымдасуды қыз бен бозбаланың өлеңмен әзілдесуі деп түсіндіріп, нақты айтыс үлгілерін талдаған.
Терминдік айырма
Әйел мен еркектің өлеңмен сөз жарыстыруы көбіне қайымдасу деп аталады. Ер азаматтар арасындағы өлең сайысы қағысу деп танылған.
Айтыс демократиясы: жас та, атақ та тосқауыл емес
Айтыстың тағы бір айрықша қыры — оның демократиялық сипаты: айтысқа түскен екі ақынның атақты-атақсызы, жынысы, әлеуметтік тобы, жасы негізгі өлшем бола бермейді. Дүбірлі айтыстарға танымал ақындармен қатар, жаңа талап жас ақындар да қатысып, өзін сынайтын болған. Жекпе-жек сөз сайысында қарсыласын аяусыз мінеп, осал тұсын дәл басып, сөзбен тізе бүктіру — жарыстың табиғатына тән құбылыс. Мұндай бәсеке ақыннан тек суырыпсалмалық емес, терең таным, зеректік, өмір тәжірибесі мен кең көкірек те талап етеді.
Мысал: Шөже мен бала қағысы
Айтыста жас мөлшерінің шарт емес екенін Шөже ақын мен жас баланың қағысынан көруге болады. Шөже баланы сыртқы кемшіліктерін айтып түйресе, бала да іркілмей дәл жауап қайтарып, Шөжені сөзден ұтқызады. Бұл оқиға айтыстағы шапшаң ойлау мен тосыннан жол табудың шешуші мәнін көрсетеді.
Айтыс үстінде адамның кескін-келбеті мен мініндегі кемшілікті айту кейде айып саналмайды. Мәселен, Шөженің соқырлығын қарсыластары бетіне басқанымен, Шөже оны уәжге айналдырып, тапқырлықпен артықшылық ретінде көрсетіп отырады. Қ. Сыдиықұлы да үлкен мен кіші арасында күнделікті өмірде айтылмайтын өткір сөздердің айтыста айып көрілмейтінін атап өтеді.
Түре, сүре және айтыстың қарқыны
М. Әуезов айтысты көлеміне қарай түре және сүре деп бөледі. Түре айтыс — қарсыласын ұзатпай, әр ойды бір ауызға сыйғызып, шапшаң қайыру; ал сүре айтыс — кеңінен толғап, алыстан орағытып, бірнеше ойды бір кезекке сыйдыру. Жүйрік аттай айтыскер де бірде ұшқыр, бірде кең тынысты болуы мүмкін. Осы табиғатқа сәйкес ірі, ұзақ айтыстарды «аламан» деп атау орныққан.
Назар аударар жайт
Түре айтыстың шағын көлемі көбіне әзіл-қалжыңға сүйенеді: қарсыласын қағып-сілкіп сергіту, тыңдаушыны бірден баурау, сөзді «қалжыңмен әдіптеу» — осы форманың табиғи тәсілдері.
Тойдағы қолқа және өлеңнің әлеуметтік орны
Ас-жиында, той-томалақта жол-жоралғымен қатар қараөлең айту, қайым айтысу — қазақ топырағында орныққан дәстүр. Мұны өнер бәсекесінен гөрі думан-тамашаның кілті деуге болады. Дегенмен осы дәстүрлі айтыстардан шыңдалып, арналы айтысқа шығу — ақын атанудың сындарлы сатысы болған.
Айтыстың «бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» дейтін қағидамен сабақтас еркіндігі — шындықты бүкпесіз айтуға жол ашады. Бұл еркіндіктің өз шарты бар: тығырықтан шығу, жолсыздан жол табу, қиыннан қиыстырып жауап беру. Сондықтан айтыс үстінде айтылған әзілдің бәрін жеңіл сөз деуге келмейді: оның астарында әлеуметтік сын да, тәлімдік ой да, өмірлік бағдар да жатуы мүмкін.
Қорытынды
Қайымдасу мен қағысу — айтыс өнерінің шапшаңдық пен тапқырлыққа құрылған өзегі. Олар тек ойын-сауықтың көркі емес, халықтың мінезін, күлкі мәдениетін, сыншыл ойлауын, сөз қадірін танытатын тірі дәстүр. XIX ғасырдан бүгінге дейін үзілмей жалғасуы — осы формалардың ұлттық рухпен біте қайнасқан өміршеңдігін көрсетеді.