Кілт сөздер
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрақты тіркестерді салыстыра зерттеу: тіл, таным және мәдени код
Тілі, ділі, мәдениеті және дүниетанымдық көзқарасы әр түрлі ағылшын мен қазақ халықтарының тұрақты сөз тіркестерін (фразеологизмдерді) жан-жақты зерттеу — тілге тән ортақ заңдылықтарды, жалпыхалықтық рухани құндылықтарды және ұлттарға тән танымдық ерекшеліктерді айқындауға мүмкіндік береді. Мұндай зерттеулер құрылым, ішкі форма, аялық білім, ауыспалы мағынаның қалыптасуы, концепт және лингвомәдени қырлар тұрғысынан жүргізіледі.
Негізгі ой
Тіл — ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық құбылыс. Бір тіл — бір ұлттың танымы: халық даналығы мен дүниетанымы тілде түйінделеді, ал фразеологизмдер сол танымның ең ықшам әрі ең бейнелі қабаты болып саналады.
Фразеологизмдердің танымдық және мәдени мәні
Тіл қазынасына жататын көкейге қонымды, бейнелі әрі алуан түрлі тұрақты тіркестердің табиғаты көптеген тілдерде ұзақ уақыттан бері зерттеліп келеді. Бұған олардың шығу тегі, көнеленуі, мағыналық құрылымы, тұлғасы және стильдік қызметі жағынан өзіндік ерекшеліктері себеп.
Көлемі шағын болғанымен мазмұны терең бұл тіркестердің танымдық салмағы ерекше: уақыт өте ықшамдалып, өңделіп, халықтық ортақ мұраға айналған фразеологизмдер мәдени ақпаратты «код» түрінде сақтайды. Сол кодты ашу — тіл мамандарының тұрақты қызығушылық нысаны.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің мағынасы сол тілде сөйлейтін ұлттардың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, психологиясын, тарихын жан-жақты бейнелейді. Демек, тұрақты тіркестер ұлттық сезім, ұлттық мінез, ұлттық әдет-ғұрыптың тілдегі көрінісі ретінде танылады.
Фразеология ұғымы және зерттеу нысаны
Фразеология термині гректің phrasis (орам, сөйлемше) және logia (ілім) сөздерінен жасалған. Бұл атау екі мағынада қолданылады:
- тілдегі тиянақты тұрақты сөз тіркестерін қазіргі және тарихи даму тұрғысынан зерттейтін тіл білімінің саласы;
- белгілі бір тілдегі фразеологизмдердің тұтас жиынтығы.
Айшықты сөз өнерінің елеулі бөлігі халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, діни наным-сенімімен сабақтас. Сондықтан фразеологизмдерді зерттеу тек тілдік құрылымды сипаттап қана қоймай, этнос өмірімен тұтастықта қарауды қажет етеді.
Тіларалық салыстыру: үрдіс және күрделілік
Соңғы жылдары халықаралық қатынастардың күшеюіне байланысты құрылымы жағынан алшақ тілдерді салыстыра зерттеу тіл ғылымында орныққан үрдіске айналды. Салыстырмалы талдау барысында екі тілдің жүйелік ерекшеліктері мен ұқсастықтары айқындалып, бұрын назардан тыс қалған құбылыстар жаңа қырынан танылады.
Әр типтес тілдердегі фразеологизмдерді салыстыра зерттеу — күрделі жұмыс: мұнда мағына, образ, мәдени фон, стильдік реңк, қолданыс аясы қатар ескерілуі тиіс.
Қазақ фразеологиясын зерттеудің дәстүрі
Қазақ тіліндегі фразеологизмдерді жүйелі зерттеудің бастауында академик І. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» атты іргелі еңбегі тұр. Бұл еңбек қазақ тілі үшін ғана емес, жалпы түркітану үшін де елеулі үлес саналады. Автор фразеологиялық теория мәселелерін жан-жақты қарастырып, саланың дамуына айқын бағыт берген.
Фразеологизмдердің негізгі белгілері
Даяр қалпында жұмсалу
Тұрақты тіркес сөйлеу кезінде жасалмайды; дайын қалпында біртұтас единица ретінде қолданылады.
Мағына тұтастығы
Тіркестің жалпы мағынасы сыңарлардың тура мағынасынан тікелей шыға бермейді; тұтас бір ұғымды білдіреді.
Тіркес тиянақтылығы
Құрамындағы сөздердің орны, тұлғасы, алмастырылуы қатаң шектеулі; орын тәртібі тұрақты.
1) Даяр қалпында жұмсалу: еркін тіркес пен тұрақты тіркестің айырмасы
Еркін сөз тіркестері сөйлеу процесінде сөздердің еркін тіркесуінен жасалады: тамақ ішу, қолды жуу, үй тазалау, сондай-ақ ағылшын тілінде to love music, clever man, to build houses.
Ал тұрақты тіркестердің сыңарлары сөйлеушінің қалауынша еркін алмастырылмайды; жадымызда тұтас күйінде сақталып, өзгеріссіз қолданылады: ас адамның арқауы, түймедейді түйедей ету, қой аузынан шөп алмас; ағылшын тілінде mare’s nest, small hours, kick the bucket.
Салыстырмалы мысалдар
- kill two birds with one stone
- екі қоянды бір оқпен өлтіру
- cat and dog life
- ит пен мысықтай өмір сүру
- to prick up one’s ears
- құлақ түру
- to abound in courage
- жүрек жұтқан болу
- to take advantage of something
- бірдеңенің пайдасын көру
- to judge by appearances
- сыртына қарап тон пішу
Ескерту: кейбір ағылшын мысалдары әдеби нормада әр түрлі нұсқада кездесуі мүмкін; мұнда мәтін мазмұнын сақтай отырып, ең жиі қолданылатын баламаларға жақындатылды.
2) Тіркес тиянақтылығы: орын тәртібі мен алмастыруға келмеуі
Тиянақты сөз тізбегіндегі сөздер қалыптасқан жүйемен орналасады. Мысалы, мұрнын көкке көтерді тіркесіндегі компоненттерді өзгертіп, қолын көкке көтерді десек, мағына мүлде өзгеріп, тұрақты тіркес еркін тіркеске айналады. Сол сияқты көк сөзін аспан сөзімен ауыстырғанда мағына толық бұзылмауы мүмкін, бірақ стильдік үйлесім әлсірейді.
Ағылшын тіліндегі red tape, kick the bucket сияқты тіркестерде де компоненттерді еркін алмастыруға болмайды: алмастырылса, тіркес тұрақтылық қасиетін жоғалтып, түсініксіз не мағынасыз құрылымға айналады.
Тұрақтылық кейде сөздің морфемалық құрамының тұрақтылығына ұқсайды: фразеологизмдегі бір дыбыстың не тұлғаның өзгеруі де жалпы мағынаға әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар бір компоненттің әр түрлі тұлғасы арқылы бірнеше фразеологиялық нұсқа жасалатын жағдайлар да кездеседі: жамбасы жерге тигенше, жамбасы жерге тиді, жамбасы жерге тимеген.
Фразеологизмдерді топтастыру: негізгі бағыттар
Фразеологизмдерді түр-түрге бөліп жіктеу — күрделі мәселе. Себебі мағына тұтастығы бір тіркесте айқын болса, екіншісінде көмескі, үшіншісінде әлсіз болуы мүмкін. Зерттеушілер оларды әр түрлі өлшем бойынша топтастырады: мағынасы мен компоненттердің арақатынасына қарай, құрылымына қарай, қызметі мен стильдік реңкіне қарай.
І. Кеңесбаев ұстанымы
Үш басты белгіге (тұлға тұрақтылығы, мағына тұтастығы, қолдану тиянақтылығы) сүйене отырып, фразеологизмдерді екі үлкен топқа бөледі:
- фразеологиялық тұтастық;
- фразеологиялық тіркес.
Қ. Аханов жіктеуі
В.В. Виноградов классификациясына сүйене отырып, семантикалық тұрғыдан мынадай топтастыруды ұсынады:
- фразеологиялық тұтастық;
- фразеологиялық бірлік;
- фразеологиялық тізбек;
- фразеологиялық сөйлемше.
Фразеологиялық тұтастық және фразеологиялық бірлік
Фразеологиялық тұтастық — беретін мағынасы құрамындағы сыңарлардың мағынасымен тікелей байланыспайтын, ішкі талдауға келе бермейтін, әбден бітісіп кеткен тұйық тіркестер. Мысалы, мұрнына су жетпеді — «қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады»; ағылшын тіліндегі to let the cat out of the bag — «сыр шашу, аңдамай айтып қою».
Фразеологиялық бірлік — тұтас мағына білдіргенімен, ол мағына компоненттердің мағыналарының бірігуі арқылы, көбіне образды-астарлы түрде жасалатын тұрақты тіркес. Мысалы, ескі жараның аузын ашты — «өткенді қайта қозғады»; ағылшын тілінде to give someone a black look — «ашулы, ала көзбен қарау».
Кейбір тіркестерде бұл екі топтың ара-жігі көмескі болуы мүмкін. Мысалы, ит басына іркіт төгілу — «ағыл-тегіл молшылық»: сырт тұлғасы жағынан бірлікке жақын болғанымен, мағынаның көнеленуі тұтастыққа да жуықтатады.
Фразеологиялық тізбек: шектеулі тіркесім
Фразеологиялық тізбек — мағынасы компоненттердің мағынасына белгілі дәрежеде сүйенетін, бірақ тіркесімі орнығып, шектелген тұрақты сөз тіркестері. Тілде сөздердің тіркесу қабілеті бірдей емес: кейбір сөздер көп сөзбен еркін тіркессе, кейбірі санаулы сөзбен ғана тұрақты түрде қолданылады.
Қазақ тілінен
- бота көз
- қоян жүрек
- тоң мойын
- жел аяқ
- көк бет
- қысыр көз
Ағылшын тілінен
- white crow
- a bosom friend
Фразеологиялық тізбектегі сыңарлардың бастапқы мағынасы көбіне толық жоғалмайды, бірақ әлсіреп, «көлеңкеленіп» сезіледі: көз ұшында, көз жеткісіз, көзін тырнап ашқалы, көзі тірісінде.
Қорытынды
Халықтық сана-сезім, салт-дәстүр, мәдени тұрмыс пен тарихты бейнелейтін фразеологизмдерді танымайынша, тіл байлығын да, тілдің ұлттық сипатын да толық түсіну қиын. Халықаралық және тіларалық байланыстар дамыған қазіргі кезеңде шет тілін ана тілімізбен салыстыра зерттеу — тіл білімінің әрбір саласы үшін мәні жоғары бағыт.