Кіші жүздің ру - тайпалары туралы қазақша реферат
Кіші жүздің ру-тайпалық құрамы туралы деректер
Кіші жүздің рулық құрамы жөніндегі алғашқы мәліметтер бізге 1748 жылдан белгілі. Бұл деректерді А. И. Тевкелев келтірген. Кейінірек П. И. Рычков, А. Левшин, Н. А. Аристов сияқты зерттеушілердің еңбектерінде де Кіші жүздің ру-тайпалары туралы мәліметтер берілді.
Төменде осы зерттеушілердің еңбектеріне сүйене отырып, Кіші жүз құрамының негізгі құрылымы, рулардың тізімі және деректер арасындағы айырмашылықтар жүйеленіп беріледі.
А. И. Тевкелев (1748): негізгі құрылым
А. И. Тевкелев Кіші жүздің құрамын сипаттай отырып, оны ең алдымен Алшын бірлестігімен байланыстырады. Оның көрсетуінше, Алшын екі үлкен тармаққа бөлінеді: Қаракесек және Байұлы. Сонымен қатар Кіші жүзде жеке бірлестік ретінде Жетіру көрсетіледі.
- Шекті
- Қаракесек
- Шөмекей
- Төртқара
- Қаракете
- Қарасақал
- Адай
- Жаппас
- Алаша
- Байбақты
- Беріш
- Масқар
- Таз
- Есентемір
- Алтын
- Шық
- Шеркеш
- Тана
- Табын
- Тама
- Кердері
- Керейіт
- Жағалбайлы
- Телеу
- Рамадан
Тевкелевтің жазуынша, Жетіру құрамындағы рулар бұрын бытыраңқы болған және күштірек рулар тарапынан қысым көрген. Олар өзара бірікпейінше сақталып қалу қиын екенін түсініп, Тәуке ханның кеңесімен туыстық байланысқа негізделмеген одақ ретінде Жетіру болып топтасқан.
В. Н. Татищев: Табын руы туралы ескерту
Орыс тарихшысы әрі географ В. Н. Татищев еңбектерінің бірінде Табын руын арнайы атап өтеді. Бұл дерек Жетіру бірлестігіне кіретін рулардың сол дәуірдегі зерттеушілер назарында болғанын көрсетеді.
П. И. Рычков: мәліметтердің ықшамдығы және олқылықтары
Кіші жүздің рулық құрамы туралы келесі бір мәлімет П. И. Рычков еңбегінде кездеседі. Ол Кіші орданы екі бөлікке — Алшындар мен Жетіруға бөледі және ең атақты рулар ретінде мыналарды атайды: Алшын, Адай, Масқар (Машқар), Тама, Табын, Кете, Қаракете, Шөмекей, Шекті, Жағалбайлы.
Рычков басқа еңбектерінде де шамамен осы мазмұндағы деректерді қайталайды. Алайда Тевкелев мәліметтерімен салыстырғанда, Рычковтағы тізім толық емес әрі құрылымдық жіктеуі дәл емес екені байқалады: онда Кіші жүздің үш бірлестігі (Байұлы, Әлімұлы/Қаракесек, Жетіру) айқын көрсетілмей, рулар аралас берілген.
Тевкелев Кіші жүзді үш бірлестік аясында сипаттаса, Рычковта көбіне Алшындар мен Жетіру ғана бөлініп көрсетіледі.
Рычковта шамамен он ру аталады, ал Тевкелевте Байұлы мен Қаракесек құрамдары жүйелі түрде кеңірек беріледі.
А. Левшин және Н. А. Аристов: жіктеудің нақтылануы
А. Левшин мәліметтері Кіші жүздің ру құрамын нақтылау тұрғысынан Рычковпен салыстырғанда бір қадам ілгері саналады. Ол Кіші орда бұрын ірі Алшын тайпаларынан және Тәуке хан біріктірген жеті шағын рудан (Жетіру) тұрғанын жазады. Алшындар өз ішінде Әлімұлы және Байұлы болып бөлінеді.
- Қарасақал
- Қаракесек
- Кете
- Төртқара
- Шөмекей
- Шекті
- Адай
- Жаппас
- Шеркеш
- Тана
- Қызылқұрт
- Шық
- Алаша
- Байбақты
- Масқар
- Беріш
- Таз
- Есентемір
- Табын
- Тама
- Кердері
- Жағалбайлы
- Керейіт
- Телеу
- Рамадан
Н. А. Аристов та өз еңбегінде Левшинге сілтеме жасап, Кіші жүздің ру құрамын осыған ұқсас түрде береді.
Байұлы қанша ру: 12 ме, әлде 13 пе?
Ең толық деректерді өзара салыстыру Байұлы бірлестігіне он екі ру кіреді деген тұжырымның бірқатар еңбектерде дәл берілмегенін көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, әр автордың тізімінде бір ру түсіп қалып, екіншісі қосылып отырған.
Тевкелев Байұлы құрамында Алтын руын көрсетеді, бірақ оның тізімінде Қызылқұрт жоқ.
Левшин мен Аристовта керісінше: Қызылқұрт бар, ал Алтын көрсетілмеген.
Осы салыстыруларға және жинақталған материалдарға сүйене отырып, Байұлы құрамында он екі емес, он үш ру бар деген пікір негізделеді. Бұл тұжырымды М. Тынышбаев деректері де қуаттайды. Сонымен қатар С. А. Аманжолов еңбектерінде де Байұлы туралы бір жерде «он екі ру», басқа жерде «он үш ру» деп келтірілетін қайшылықты деректер ұшырасады.
Шығу тегі туралы тұжырымдар және дерек тапшылығы
Тарихи әдебиетте Кіші жүз руларының көпшілігінің шығу тегі және олардың этникалық жіктелуі туралы мәліметтер аз. Бұл бағыттағы пайымдардың бір бөлігі Н. А. Аристов еңбегінде келтірілгенімен, көп жағдайда олар жорамал сипатында болып, нақты деректемелермен жеткілікті түрде дәлелдене бермейді.
Аристов алшындар мен Кіші жүздің басқа да бірқатар ежелгі руларының негізін түріктердің батыс динлиндермен араласуымен байланыстыруға бейім. Бұл пікірді Г. Е. Грумм-Гржимайло да қолдаған, ал В. В. Бартольд аталған теорияға қосылғаны айтылады.
Қорытынды түйін
Кіші жүздің ру-тайпалық құрамын сипаттайтын деректер әр кезеңде әртүрлі деңгейде толықтықпен берілген. Тевкелев деректері құрылымдық жіктеуімен құнды болса, Рычков мәліметтері ықшам болғанымен, бірқатар олқылықтарды байқатады. Левшин мен Аристов жіктеуді нақтылағанымен, Байұлы құрамындағы рулар санына қатысты мәселеде деректерді салыстыра тексеру қажеттігі көрінеді.