Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының ішкі жағдайы туралы қазақша реферат
Салқам Жәңгір ханның қазасынан кейінгі отыз жыл (1652–1681) — біртұтас Қазақ Ордасының үш жарым ғасырлық тарихындағы ең күңгірт кезеңдердің бірі. Бұл уақытта Бахадұр хан билік құрғаны айтылады, алайда дерек аз. 1676–1680 жылдары қазақтар Бұхара тағына таласқан Хажы-Тархан әулетінен шыққан Әбділ-Әзиз хан мен Сүбханқұлы ханның өзара соғысына араласқаны белгілі. Ал өзге оқиғалар жөнінде нақты мәлімет мардымсыз; сырттай қарағанда, ел ішінде салыстырмалы тыныштық болған тәрізді.
Дегенмен дәл осы кезеңде Қазақ хандығы болашақтағы ауыр сындарға қарай нық қадам басты. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ қауымдарының басым бөлігі аймақтың оңтүстігіне, орталығына және солтүстік-шығысына шоғырланды. Осы тұста Ұлы, Орта, Кіші жүздердің бір-бірінен оқшаулану үрдісі айқындала түсті. М. Мағауин атап өткендей, бұл ұзаққа созылған қазақ–жоңғар қақтығыстарының салдары ретінде кең өріс алды.
Жүздердің қоныстану кеңістігі және шекаралық ахуал
Қазақ қоғамының аумақтық ұйымдасуы көшпелі шаруашылықпен, маусымдық жайылымдар жүйесімен және көрші мемлекеттермен шектескен шекаралық қысыммен тығыз байланыста болды. Жүздер арасындағы арақашықтық ұлғайған сайын, ішкі тұтастыққа төнетін қатер де күшейді.
Ұлы жүз: Жетісу мен Сыр бойына жақын өріс
Ұлы жүз қазақтарының қысқы жайылымдары Оңтүстік Балқаш өңірінің құмдарында, Мойынқұмда, Іле, Шу және Талас өзендері аңғарларында, ал жазғы жайлауы Тянь-Шань мен Қаратау жотасының солтүстік сілемдерінде орналасты. Оңтүстікте көшіп-қонатын аумақ Ташкент пен оған жапсарлас қалалар мен отырықшы-егіншілік қыстақтарды қамтып, Ферғана алқабының солтүстік-батысына дейін жетті; Шыршық пен Арыс аңғарларына созылып, Сырдария бойында Бұхара хандығымен шектесті. Жетісу арқылы өтетін солтүстік шекаралары Орта жүз қоныстарымен ұласты.
Орта жүз: Солтүстік-шығыс пен Орталықтағы кең дала
Орта жүз рулары Солтүстік-шығыс, Орталық және ішінара Оңтүстік-шығыс Қазақстанның кеңістігін алып жатты. Оңтүстікте шекаралары Сарысу мен Шу өзендерінің төменгі ағыстары бойымен Сырдарияның төменгі ағысына қарай өтті де, Жоңғар хандығымен шектесті. Арал теңізі — Ырғыз — Торғай шебі арқылы солтүстікке созылып, сол тұста Кіші жүздің шығыс қоныстарымен ұштасты. Одан әрі Тобыл салалары мен Үлкен Торғайды, Торғайдың жоғарғы ағысындағы көлдер маңын бойлай, Сібір жолындағы башқұрт қоныстарына тірелді. Ертіс бойымен Ямышев көліне дейін жалғасып, Тобыл–Ертіс аралығындағы орыс қоныстанушылары, сібір казактарының станицалары және барабин татарлары қоныстарымен тоғысты. Ямышевтен оңтүстікте, жоғарғы Ертіс өңірінде Орта жүз руларының жоңғарлармен ортақ шекарасы қайтадан түйісті; жоңғар иеліктері Ертістің сол жақ салалары — Шар, Аягөз, Бақанасқа дейін жетіп жатты.
Кіші жүз: Батыс аймақтар, Үстірт және Каспий маңы
Кіші жүздің жері қазіргі Батыс Қазақстан аумағында орналасты: шығысында Орта жүз қоныстарымен, оңтүстігінде Қарақұмға қарай және Сырдарияның төменгі ағыстары бойындағы қарақалпақ қоныстарымен, сондай-ақ Түркістан аймағына қарай созылып, онда Ұлы жүз бен Орта жүз тайпаларымен шектесті. Жазғы жайлаулары Үстірт жазығында, Ор, Жайық, Елек, Жем, Темір өзендері салаларында және Мұғалжар өңірінде болды. Қысқы қыстаулары Ырғыз алабында, Сырдарияның төменгі ағысы бойында, Арал теңізінен батысқа қарай (Сам құмдарына дейін), Маңғыстау түбегінде, Атырау алқабында және Нарын құмдарында (Каспий жағалауына қарай) орналасты.
Ішкі құрылым: руаралық бәсеке, алауыздық және бірігу қажеттігі
Көшпелі тұрмысқа негізделген қазақ қоғамының патриархаттық-қауымдық құрылысы әлеуметтік-саяси дамуға зор ықпал етті: қауым біртіндеп ру топтары мен ұжымдық құрылымдарға бөлініп, олардың билеушілері оқшаулануға ұмтылды. Ел ішінде алауыздық пен қақтығыс күшейді; сұлтан топтары ең шұрайлы жайылымдарды иемдену үшін бақталасты. Мұндай тартыстарға сырттан қолдау көрсетілуі де бірігу үдерісін баяулатты.
Генеалогиялық дәстүр
Жүздердің құрылымын құраған буындардың барлығы шыққан тегін нақты не аңызға айналған ортақ бабаға телитін күрделі генеалогиялық аңыздармен бекітілді.
Ру саны мен демография
Жекелеген есептеулер бойынша, XVII ғасырдың соңы — XVIII ғасырдың басында үш жүз құрамында шамамен 112 ру бөлімшесі болған. Зерттеушілер қазақ халқының санын сол кезеңде 2–3 миллион шамасында деп көрсетеді.
Соған қарамастан XVII–XVIII ғасырлар тоғысында интеграциялық үрдістер де күшейді: хан билігі нығайып, үш жүз өкілдерінің жиындары біршама тұрақты шақырылып, ең өзекті мәселелер талқыланып, шешім қабылдана бастады.
Сыр бойы қалалары және салық жүйесі
Қазақ хандары мен сұлтандарының саяси ықпалы дәстүрлі көшпелі аудандармен шектелмей, Сырдарияның төменгі және орта ағысы бойындағы отырықшы-егінші, сауда-қолөнерші аймақтарға да тарады. 1695 жылы Ташкент жазирасы қоса есептелгенде, 32 қала және олардың маңындағы жерлер қазақтарға бағынды деп айтылады.
Қалалардан алым, егіншілерден баж
Ташкент, Сығанақ, Сайрам, Созақ, Аққорған, Отырар, Қарнақ, Иқан, Сауран сияқты қалалардың тұрғындары қазақ билеушілерінің пайдасына жыл сайын ақшалай және тауар түрінде алым төлеп отырды. Ауылдық егінші халықтан мал басына байланысты ясак және өнімнің 1/5 не 1/10 бөлігі мөлшерінде астық бажы жиналды.
Сонымен қатар Сыр өңірі қалалары ішкі өмірінде және сыртқы байланыстарында белгілі бір автономиясын сақтап қалды: жергілікті өзін-өзі басқару тетіктері сауда-қолөнер топтары мен мұсылман дінбасылары арасынан сайланған өкілдер арқылы жұмыс істеді.
Тәуке хан дәуірі: биліктің нығаюы және құқықтық реформа
XVIII ғасырдың басында сырттан соғыс қаупі күшейген шақта қазақ жүздерінің ішінде әлеуметтік-саяси жағдай біршама тұрақтанды. Бұған рубасыларының, сұлтандар мен хандардың Жоңғар хандығы тарапынан әскери белсенділіктің артуын ескере отырып, бар күшті сыртқы экспансияға қарсы жұмылдыру қажеттігін түсінуі әсер етті. Сол кезеңде дағдылы құқықты заң арқылы реттеу және әлеуметтік тәжірибеге жаңа нормаларды енгізу бағытында бірлескен қадамдар жасалды.
Тәуке хан тұлғасы және басқару үлгісі
Жәңгірұлы Тәуке хан (1626–1718) — Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір ханның ұлы. Анасы — қалмақтың хошоуыт тайпасының билеушісі Күнделен-тайшының қызы. 1680 жылы билік тізгінін қолына алған кезде Тәуке ел ағасы жасына келіп, мемлекет ісіне араласып, мол тәжірибе жинаған тұлға еді. Ол әке саясатын жалғастырғанымен, жүзеге асыруда өзіндік жаңа бағыт ұстанды; бұл тұрғыда Қасым хан дәстүріне жақындай түсті.
Тәуке ханның еңбегі екі қырымен айрықша көрінді: сыртқы саясатта ел шебін сақтап, көп дұшпанға дес бермей тепе-теңдік ұстай білуі және ішкі саясатта саяси-құқықтық тәртіп орнатып, бірлікті күшейтуі.
Билер институты: ақыл-ой үстемдігі
Тәуке хан төңірегіне ел ішінен ірі ойшылдар мен әділ билерді топтастырып, басқаруда парасатқа сүйенді. Деректерде оның қасында Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Кіші жүзден Әйтеке би, сондай-ақ қырғыздан Көкім би, қарақалпақтан Сасық би, қатаған Жайма сияқты беделді тұлғалардың болғаны айтылады. Мақсат — ішкі дау-жанжалды, барымта-сыртқыны азайтып, елдің ынтымағын бекіту еді.
Халық жадында бұл дәуір «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған» тыныш заман ретінде сақталғанымен, шын мәнінде сыртқы қауіп әлсіреген жоқ: қалмақтармен қақтығыс жиілеп, 1681 жылдан бастап Галдан Бошокту жорығы, кейін Цеван Рабтан тұсында да шабуылдар жалғасты. 1711–1712, 1714, 1717 жылдары ірі соғыстар болғаны мәлім.
Мемлекеттік органдар және «Жеті жарғы»
- Тәуке хан тұсында тұрақты мемлекеттік органдар қалыптасты: Хан кеңесі және Билер кеңесі.
- Жыл сайын үш жүздің шонжарларының құрылтайы тәрізді жиындар өткізу дәстүрі орнықты.
- Тәуке хан заңдары тарихқа «Жеті жарғы» атауымен енді. Зерттеушілер оны бұрыннан қолданылған әдет-ғұрып құқық нормаларын жүйелеу және толықтырудың нәтижесі деп бағалайды.
Тәуке хан 1718 жылы дүние салды. Ол уақытша болса да ішкі қақтығысты тежеп, жүздер арасындағы қатынасты бір арнаға түсіріп, сырттан төнген қауіпке қарсы қорғанысқа мүмкіндік берді. Алайда көп ұзамай билікке талас пен оқшаулану ұмтылыстары қайта күшейді.
Тәуке ханнан кейін: сыртқы қысым және ішкі бытыраңқылық
Тәуке ханнан кейінгі кезеңде көршілер жағдайды дереу пайдаланды: оңтүстік-батыстан Жайық казактары қолдаған Еділ қалмақтары шапқыншылық жасады; солтүстіктен сібір казактарының қысымы күшейді; Жайықтың арғы бетіндегі башқұрттар да қонысқа дәмеленді. Оңтүстіктен Бұхара мен Хиуа билеушілері ықпал жүргізуге тырысты. Бірақ ең зор қауіп шығыстан — агрессияшыл Жоңғар хандығы тарапынан төнді.
Жоңғар қысымының себептері
Көшпелі мал шаруашылығы жағдайында жайылымды кеңейту қажеттігі жер үшін талас пен жаңа өріс іздеуді күшейтті. Жоңғар хандығы бұл мәселеге ерекше мұқтаж болды. Сонымен бірге олар сауда-қолөнер орталықтары мен керуен жолдарын бақылауға ұмтылды — бұл олардың саяси-экономикалық мүддесі үшін шешуші фактор еді.
Әскери-саяси топтастыруға ұмтылыс
Мемлекеттіліктің беделін арттыру үшін Тәуке тұсында ішкі топтастыруға қатысты маңызды қадамдар жасалғаны ауызша дәстүрде айтылады: Кіші жүздің саны аз жеті руын «Жетіру» бірлестігіне жинақтау, Орта жүздегі уақ пен керейдің «уақ-керей» одағына жақындауы. Мақсат — ірі бірлестіктердің ғана қуатты, жақсы қаруланған қол шығара алатынын ескере отырып, қорғаныс әлеуетін күшейту.
Жер мен суға байланысты дау-дамайды азайту үшін көшіп-қонатын өңірлерді неғұрлым айқын межелеу, ру таңбаларын қолдану тәртібін реттеу, дағдылы құқық нормаларын жүйелеу және толықтыру жұмыстары жүргізілді.
Мәслихат дәстүрі және ортақ шешім іздеу
XVIII ғасырдың алғашқы үштен бірінде қазақ хандықтарының ішкі саяси өміріне үш жүз өкілдерінің ара-тұра шақырылатын біріккен жиналыстары тән болды. Кей мәліметтерде мұндай мәслихаттар жыл сайын өткізілгені айтылады. Онда қыстау мен жайлауды белгілеу, көшіп-қону тәртібі, руаралық жанжалды реттеу, соғыс пен бейбітшілік, сыртқы қатынастар сияқты шешімі ортақ мәселелер талқыланды.
Алайда билікті орталықтандыру және тайпаларды саяси тұрғыда топтастыруға бағытталған күш-жігерге қарамастан, көшпелі тұрмыс салтының ерекшелігі, геосаяси жағдай және қоғам қатынастарының күрделілігі Тәуке саясатының ұзақмерзімді нәтижесін шектеді. Тәукенің соңғы жылдарында-ақ және ол қайтыс болғаннан кейін ішкі бытыраңқылық қайта күшейіп, оқшаулануға ұмтылған хандар мен сұлтандарды тежеу барған сайын қиындай түсті.
XVIII ғасыр басындағы көпорталықтану: жаңа билеушілердің көтерілуі
XVIII ғасырдың екінші онжылдығының ортасына қарай батыстағы, солтүстіктегі және әсіресе оңтүстік-шығыстағы қарулы қақтығыстардың үздіксіз өршуі бірнеше алыс географиялық ауданда бір мезгілде қорғаныс ұйымдастыруды талап етті. Бұл Қазақстан аумағында ірі әскери-саяси орталықтардың қалыптасуына түрткі болды. Олардың билеушілері өз ықпалының аумақтық ауқымын кеңейтіп, әлсіреген аға хан билігінен тәуелсіз болуға ұмтылды.
Кіші жүздегі таңдау: Әбілқайырдың көтерілуі
Әбден қартайған Тәукенің тірі кезінде-ақ Кіші жүз руларының бір бөлігі және Орта жүз көшпелілерінің кейбір тайпалық бөлімшелері Қайып сұлтанды хан деп танығаны айтылады (1717 ж. қайтыс болған). Бірақ бұл таңдау Кіші жүз ақсақалдарын толық қанағаттандырмады: 1710 жылы Арал маңындағы Қарақұмда жиналып, төтенше жағдайды негізге алып, дала дәстүріндегі шектеулерге қарамастан жас сұлтан Әбілқайырды хан көтерді (1748 ж. қайтыс болған).
Орта және Ұлы жүздердегі билік ауыс-түйісі
Шамамен сол кезеңде Орта жүздегі бірқатар әлеуметтік топтар мен найман рулары Тұрсын ханның билігін танығаны айтылады (1717 ж. қайтыс болған). Ұлы жүз қоныстарында XVIII ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Иман, Рүстем және Абдолла хандар кезектесіп басқарған; олар Ташкент пен оған жапсарлас қалаларды да иеленген.
Деректемелерде бұлардан бөлек Жошы ұрпақтарынан шыққан өзге де билеушілердің есімдері кездеседі, бірақ олардың билік жүргізуі туралы нақты әрі жүйелі мәліметтер аз сақталған.