Беті неогеннің және атропогениің теніздік немесе контнненттік шөгінділерінен тұратын аккумуляциялық жазықтар

Неотектоникалық жандану және ірі геологиялық құрылымдар

Африкада тектоникалық жандану кезеңдері салыстырмалы түрде тыныш, «тегістелу» сипатындағы ұзақ кезеңдермен алмасып отырды. Тыныш фазаларда материк шеттерінде теңіз трансгрессиялары жүріп, ойыстарда шөгінді жыныстар жиналып, рельефтің біршама тегістелуі байқалды.

Маңызды сәйкестік: Африка платформасындағы көтерілу мен тектоникалық жандану фазалары Жерорта теңізі геосинклиналі мен Еуразияның басқа бөліктеріндегі ұқсас фазалармен уақыт жағынан сәйкес келді.

Неотектоникалық әрекеттің бастапқы фазасынан кейін Африканың көп аймағында (Эфиопия, Мадагаскар, Тибести және басқа өңірлерде) күмбез тәрізді кең көтерілімдер қалыптасты. Тектоникалық миоценнің екінші жартысында бұл үдерістер қайта күшейіп, базальтты төгінділер мен ірі жарылымдар белсендірек көрінді.

Рифт жүйелері, опырылымдар және вулканизм

Платформаның жандануы Альпі белдеуіндегі басты тау түзілу кезеңімен қабаттаса жүрді. Сол уақыт ішінде Атлас жүйесі қалыптасып, Африка платформасының шеткі аймақтары күрделірек тектоникалық режимге өтті.

Қызыл теңіз, Суэц және Аден шығанағы маңында ірі опырылымдар мен жарылымдар қалыптасты.
Шығыс Африка рифтік аймағы айқындала түсті; кей жерлерде тік амплитудалар 2 км-ге дейін жетті.
Көтерілулермен қатар қышқыл және сілтілік лавалар төгіліп, ауқымды вулкандық құрылыстар пайда болды.

Мұхит деңгейінің төмендеуі және ішкі ірі ойыстардың суға толуы өзен эрозиясын күшейтіп, аңғарлардың тереңдеуіне және ірі сарқырамалардың қалыптасуына ықпал етті.

Плейстоцен, мұздану кезеңдері және климаттың ауысуы

Еуразияда мұз жамылғысының қалыптасуымен тұстас кезеңде Африканың кейбір өте қуаң аймақтарында ылғалдану белгілері күшейді. Африка тауларында мұздықтар дамып, қар сызығы шамамен 3000 м биіктікке дейін төмендеді.

Антропогеннің бірінші жартысында Африкада ылғалды және құрғақ кезеңдер мұздық және мұзаралық дәуірлердің ауысуына сәйкес алма-кезек қайталанды.

Плейстоценнің соңында мұхит деңгейінің жалпы көтерілуі өзен сағаларын су басуына әкеліп, лагуналар мен эстуарийлердің пайда болуын күшейтті. Экваторлық аймақтарда климаттық жағдайлар салыстырмалы түрде тұрақтырақ болды.

Тектоникалық белсенділіктің бәсеңдеуі

Плейстоценде тектоникалық және вулкандық жандану жалпы әлсіреді. Дегенмен Африка платформасының шығысында бұл құбылыстар бүгінге дейін кейбір вулкандардың атқылауы және жиі жер сілкіністері түрінде сақталып келеді. Мұзданудан кейінгі дәуірлерде қазіргі климат қалыптасты; материктің солтүстігі мен оңтүстігінде алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда қуаңдық біршама артты.

Фауна эволюциясы және адамның шығу тегі туралы деректер

Африканың фаунасы палеогеннен бастап өзіндік ерекшелігімен дараланады. Оның құрамында Еуразияда кайнозойдың бас кезінде-ақ жойылып кеткен көне (архаикалық) формалардың да іздері кездеседі.

Приматтар, адам тәріздес маймылдар және гоминидтер

Палеогеннің бірінші жартысында фауна приматтармен байыды; олигоценде тар танаулылар айқын көрінді.
Миоценде материкте адам тәріздес маймылдар кең тарады.
Олардың біртіндеп эволюциясы гомининдер (адаммен туыстас биологиялық топ) пайда болуына негіз қалады.

Гоминидтердің ерте өкілдері Оңтүстік және Шығыс Африканың континенттік және вулканогендік құрылымдарымен байланысты өңірлерде кең тараған. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, шамамен 2–2,5 млн жыл бұрынғы ең көне адамға қатысты деректер Шығыс Африкамен тығыз байланысты. Африканың басқа аймақтарындағы төрттік шөгінділерінен де адамның кейінгі даму сатыларына жататын ата-тектерінің қалдықтары табылған. Осы деректерге сүйене отырып, көптеген ғалымдар Африканы адамның бастапқы отаны деп есептейді.

Жер бедері: Африка платформасының басымдығы

Африканың даму ерекшеліктері оның жер бедерінің негізгі сипатын анықтады. Материктің көп бөлігін Африка платформасы алып жатыр. Пермь–карбон мен триастан бастап неоген мен антропогенге дейінгі аралықта қалыптасқан тегістелу беттері кең тараған: жазық рельеф басым, ал олардың арасында оқшау көтерілген жақпарлы массивтер мен вулкандық таулар кездеседі.

Көтерілу басым аймақ

Камеруннан Қызыл теңіздің солтүстік шетіне дейінгі сызықтан оңтүстік-шығысқа қарай жатқан бөлікте көтерілу тенденциясы басым болды, әсіресе шығыста тектоникалық жандану күшті байқалды.

Ішкі синеклизалар

Синеклизалар негізінен оңтүстік субконтиненттің ішкі бөліктерін қамтиды; олардың бір тармағы 20-меридиан бойымен өтеді. Конго қазаншұңқыры сияқты ірі ойыстар ерекше орын алады.

Қалқандар мен белдеулер

Нубия–Аравия қалқаны (Қызыл теңіз рифтімен қақ жарылған) және Мозамбик протерозой қатпарлық белдеуі сияқты құрылымдар шығыс пен оңтүстіктегі ірі көтерілімдерге жатады.

Платформа шеттеріндегі қатпарлық аймақтар

Платформа солтүстігі мен оңтүстігінде қатпарлық аймақтармен шектеседі: оңтүстікте — палеозойлық Кап облысы, солтүстікте — Жерорта теңіздік белдеудің бір бөлігі саналатын Атлас қатпарлы аймағы.

Негізгі морфоқұрылымдар: жазықтардан таулы өлкелерге дейін

Африкадағы негізгі жазықтық-платформалық морфоқұрылымдар бірнеше типке бөлінеді. Олардың әрқайсысы фундаменттің жасы, шөгінді жамылғының қалыңдығы және тектоникалық режим ерекшеліктерімен айқындалады.

1) Тұғырлы жазықтар мен таулы үстірттер

Архей және протерозой фундаментінде қалыптасқан. Африканың солтүстігінде мұндай беттердің биіктігі көбіне 500 м-ден аспайды, кейде 1000 м-ге дейін жетеді. Жайдақ кристалдық беттер арасында үгілуге бейім жыныстардан түзілген тау жұрнақтары мен бұйраттар көтеріліп тұрады.

2) Қабатты жазықтар мен қыраттар

Ежелгі синеклизалардың (мысалы, Конго және Калахари) шеткері бөліктерінде, сондай-ақ мезозой мен кайнозойдың бірінші жартысында шөккен материк шеттерінде кең тараған. Бұл жерлерде горизонталь немесе еңкіш, сатылы қабатты рельеф жиі ұшырасады және эрозиялық тілімделу дәрежесі әркелкі.

3) Аккумуляциялық жазықтар

Неоген және антропоген дәуіріндегі теңіздік немесе континенттік шөгінділер есебінен түзілген. Олар көбіне синеклизалардың орталық бөліктерін алып жатады немесе жас трансгрессияға ұшыраған жағалаулық өңірлерде орналасады.

Таулы рельефтің таралуы

Таулы рельеф платформаның жанданған учаскелеріне де, материктің солтүстік және оңтүстік бөліктеріндегі жас қатпарлық аймақтарға да тән. Жарылымдар мен вулканизммен қатар жүрген мезокайнозойлық және неотектоникалық көтерілулер нәтижесінде қайта жанданған эпиплатформалық таулар мен тау қыраттары қалыптасты. Олар әсіресе Африканың шығыс шеті мен рифт зоналары бойында айқын. Сонымен қатар Ахаггар, Тибести, Дракон таулары сияқты жекелеген массивтер жазықтық-платформалық облыстардың арасында оқшау орналасады.

Қазба байлықтар: платформалық негіз және шекаралық зоналар

Африка әртүрлі қазба байлықтарға бай. Олардың негізгі бөлігі платформа аймақтарымен және платформа мен қатпарлы белдеулер арасындағы шекаралық зоналармен байланысты.

Металдар және асыл ресурстар

Шығыс және Оңтүстік Африкада темір рудасы, хромит, алтын, уран қорлары ірі көлемде кездеседі.
Жоғарғы протерозой құрылымдарында мыс, қалайы, қорғасын және басқа түсті металдар кендері тараған.
Мезозой жастағы кимберлиттік денелермен байланысты алмас кен орындары, әсіресе Оңтүстік және Шығыс Африкада кең танымал.

Шөгінді текті пайдалы қазбалар

Үгілу өнімдерімен байланысты боксит қорлары Батыс және Шығыс Африкада кездеседі.
Сахара плитасы алабында (Алжир, Ливия, Египет) ірі мұнай кен орындары бар.
Оңтүстік Африкадағы Карру лагуналық-континенттік формациясында тас көмір қоры мол.
Атлас қатпарлы аймағының синклиналдық зоналарында мұнай және фосфор кендері тараған.

Жылу балансы: Африканың ең ыстық материк болуының себептері

Материктің негізгі бөлігі тропиктер аралығында орналасқандықтан, Африка жыл бойы күн радиациясын мол қабылдайды. Көп аумақта жылдық жылу мөлшері 160 ккал/см²-ден асады, ал солтүстік бөлігінде жиынтық радиация 200 ккал/см²-ден де жоғары болуы мүмкін.

Осы жоғары радиациялық баланс ауа температурасының тұрақты түрде жоғары болуына жағдай жасап, Африканы Жер шарындағы ең ыстық материк ретінде сипаттайды.