БСО мәтіндері
Оқулық мәтіндерінің жиілік құрылымының ерекшеліктері
Алдыңғы зерттеулер көрсеткендей, мәтіннің статистикалық тұрғыдан белгілі бір жиіліктегі сөздермен қамтылуы зерттеліп отырған мәтіннің көлеміне тікелей байланысты. Көлемі шағын оқулықтар статистикалық жағынан аз ақпарат береді, ал жиілік сөздіктің бастапқы, яғни ең жиі кездесетін аймақтарында ақпарат көлемі көп болмайды. Бұл, әсіресе, қызметтік сөздер мен есімдіктердің үлесі жоғары болғанда айқын көрінеді: мысалы, тек қана «ол» есімдігінің жиілігі 3609 (50-жылдардағы БСО) рет кездеседі.
Жиі қолданыстағы сөздердің статистикалық сипаттамасы
Зерттелген оқулықтарда мәтіндердің өте жиі кездесетін лексикалық бірліктермен қамтылу деңгейі салыстырмалы түрде төмен. Төмендегі кесте әр корпус бойынша мәтін көлемін және жиілігі F > 4 болатын түбір сөздердің үлесін көрсетеді.
| Корпус | Мәтін көлемі (N) | Түбір сөз (L) | F > 4 | Үлесі (%) |
|---|---|---|---|---|
| Балалар әдебиеті | 97260 | 11068 | 3376 | 30,51 |
| 50-жылдар оқулықтары (БСО) | 185961 | 10298 | 4199 | 40,77 |
| 70-жылдар оқулықтары | 241984 | 12281 | 4908 | 39,96 |
| 90-жылдар оқулықтары | 226374 | 12813 | 5162 | 40,28 |
| 2000-жыл оқулықтары | 368965 | 13869 | 5566 | 40,13 |
| Абай шығармалары | 49819 | 6017 | 3877 | 64,43 |
Түсіндіру
Нақтылы бір жиіліктегі және белгілі синтаксистік қызметі бар әртүрлі мөлшердегі сөздерді анықтау барысында әр сыныпқа тән жиі кездесетін, яғни F > 4 болатын және мәтіннің 30–40%-ын қамтитын лексикалық бірліктер іріктелді.
Жиілік, есте сақтау және ақпарат көлемі
Біздің пайымдауымызша, абсолютті жиілігі 4-ке тең немесе одан жоғары сөздер қайталанып қолданылу нәтижесінде оқушы жадында ұзақ сақталып, толық меңгерілуі ықтимал. Мысалы, «ағай» сөзі 50-жылдар оқулықтарында 36 рет, 70-жылдар оқулықтарында 40 рет, ал балалар әдебиеті мәтіндерінде 60 рет қолданылған.
Пайдалы жағы
- Қайталау арқылы сөздің лексикалық мағынасы санамызға бекіп, тұрақты дағдыға айналады.
- Сөз белгілі бір заттың не құбылыстың қасиеттерімен байланысып, аталғанда сол қасиеттер негізгі мән ретінде қабылданады.
Шектеуі
- Өте жиі сөздердің көптігі оқушыға берілетін жаңа ақпарат көлемін азайтады.
- Таным көкжиегі оқушы мәтінде бұрын кездеспеген жаңа мәнді сөздермен ұшырасқанда көбірек кеңейеді.
- Сөзді тек сандық тұрғыда емес, сапалық тұрғыда меңгеру (белсенді сөздік қорға енуі) маңызды.
Негізгі тұжырым
Сөздердің қолдану жиілігі мен мәтіннің ақпараттық қызметі арасында кері қатынас бар деуге негіз бар: қайталау көбейген сайын, жаңа ақпараттың үлесі қысқарады.
50–70 жылдардағы 1–3 сынып оқулықтары: жиілік мысалдары (F > 4)
Оқулық мәтіндеріндегі жиі қолданысқа ие сөздерді салыстыру арқылы салыстырылатын мәтіндер арасында қолданылым ерекшеліктері байқалады. Төменде 50–70 жылдардағы оқулықтар мен балалар әдебиеті мәтіндеріндегі кейбір сөздердің жиілігі берілді.
| № | Сөз (F > 4) | F (50ж) | F (70ж) | F (БӘ) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ағай | 36 | 40 | 60 |
| 2 | ағайынды | 9 | 8 | 6 |
| 3 | ағар | 9 | 8 | 5 |
| 4 | ағыз | 10 | 15 | 5 |
| 5 | адам | 529 | 673 | 289 |
| 6 | адас | 21 | 10 | 9 |
| 7 | аз | 120 | 136 | 48 |
| 8 | азық | 55 | 39 | 4 |
| 9 | азық-түлік | 8 | 10 | 2 |
| 10 | айда | 39 | 29 | 32 |
| 11 | айдын | 32 | 27 | 112 |
| 12 | айқайла | 46 | 36 | 3 |
| 13 | айқас | 19 | 14 | 11 |
| 14 | айна | 6 | 11 | 13 |
| 15 | айнадай | 5 | 6 | |
| 16 | айналдыр | 43 | 28 | 9 |
| 17 | айрыл | 19 | 21 | 20 |
| 18 | ақтер | 4 | 5 | 11 |
| 19 | ақыл | 23 | 62 | |
| 20 | алайда | 32 | 10 | |
| 21 | ар | 11 | 13 | 4 |
| 22 | араба | 47 | 17 | |
| 23 | аса | 43 | 9 |
Ескерту: бастапқы деректе кейбір ұяшықтар бос берілген; кестеде ол орындар бос қалдырылды.
Сирек қолданыс және мәтін көлемі: салыстырмалы байқаулар
Әртүрлі тілдердің жиілік сөздіктерін салыстыра зерттеу нәтижесінде сирек қолданылатын бірліктердің негізгі бөлігі жиілігі 1 және 2 болатын сөздерден тұратыны байқалады. Мәтін көлемі ұлғайған сайын мұндай сөздердің абсолют саны артқанымен, олардың жиынтық салыстырмалы жиілігі шамамен 0,60% деңгейінде сақталуы мүмкін.
Сонымен қатар сирек сөздердің молдығы жазушының немесе ақынның тіл байлығын, өзіндік стилін танытады деген пікір бар. Алайда бұл тұжырым таңдама көлемі бірдей болған жағдайда ғана негізді болады. 1950–2000 жылдардағы оқулық мәтіндері мен балалар әдебиеті, сондай-ақ орыс тіліндегі жиілік сөздіктер және Абай шығармалары бойынша салыстырулар таңдама көлемі артқан сайын сирек кездесетін сөздердің үлесі төмендейтінін көрсетеді.
Жиілік аймақтарына бөлу тәсілі
Егер БСО мәтіндерінің жиілік сөздігін бірнеше аймаққа бөлсек—бірінші аймақ: алғашқы 100, екінші: 500, үшінші: 1000, төртінші: 2000, бесінші: 3000 жиі кездесетін лексикалық бірлік—онда әр жылдардағы оқулық мәтіндерінің осы аймақтар бойынша сөзбен қамтылу ерекшеліктерін талдауға мүмкіндік туады. Мұндай талдау жиілік құрылымының уақыт бойынша өзгерісін нақтырақ сипаттауға көмектеседі.