Тарихи деректемелерде қазақ ханы Хаұназарды Қазақ - ноғай ханы деп атағын
Ноғай Ордасының қалыптасуы
Ноғай Ордасы Едігенің ұлы Нұраддин хан билік құрған кезеңде (1426–1440) түпкілікті қалыптасты. Ол XIII ғасырдың екінші жартысында Алтын Орданың әскери қолбасшысы Ноғайдың әскерлері құрамына кірген қыпшақ тайпалары мен маңғыт тайпаларының негізінде біртіндеп бірікті.
Қоныс аумағы және орталығы
Ноғайлар Еділден Ертіске дейін, Каспий мен Арал теңіздерінен Қазан мен Тюменьге дейінгі кеңістікте көшіп-қонып жүрді. Орданың орталығы Жайық өзенінің сағасындағы Сарайшық қаласы болды.
Негізгі шаруашылығы — көшпелі мал шаруашылығы.
XVI ғасырдағы дағдарыс: сыртқы қысым және ішкі қырқыс
Хақназар хан дәуірінде Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайындағы ең ірі мәселелердің бірі — Ноғай Ордасының тағдыры болды. Бұл уақытта батыста күшейген орыс мемлекеті шығысқа қарай кеңейіп, 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахань хандығын бағындырды.
Осы өзгерістер Еділ мен Жайық арасындағы ұлан-ғайыр өңірді мекендеген Ноғай Ордасының ыдырауын жеделдетті. Маңғыт мырзаларының арасында билік үшін талас күшейіп, феодалдық қырқыс өршіді. Мұның бәрі халық наразылығын туғызып, елді ауыр дағдарысқа ұрындырды.
Ішкі себептер
- Маңғыт мырзалары арасындағы билік таласы
- Феодалдық қақтығыстардың күшеюі
- Халықтың үстемдік пен қанауға қарсы наразылығы
Сыртқы факторлар
- Ресейдің Қазан мен Астраханьды қосып алуы
- Еділ–Жайық өңіріндегі саяси тепе-теңдіктің бұзылуы
- Шекаралық кеңістіктегі қысымның артуы
Хақназар хан және ноғай ұлыстарының Қазақ хандығына қосылуы
Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының күшеюі мен халық тұрмысының оңалуы Ноғай Ордасына қараған қазақ тайпаларын өзіне тартты. Ноғай құрамындағы көшпелі тайпалардың бір бөлігі — қаңлылар, қыпшақтар және басқа да рулар — Қазақ хандығына келіп қосыла бастады. Хақназар хан оларды қабылдап отырды.
Ысмағыл мырза төңірегіндегі жік
Ноғай билеушілерінің бірі Ысмағыл мырза ішкі қақтығыс барысында өз ағасы Жүсіп мырзаны өлтірді. Бұған жауап ретінде Жүсіп мырзаның ұлдары Ысмағылға қарсы шықты. Сөйтіп Орда ішінде өзара жауласқан екі топ қалыптасты:
- Ысмағыл тобы Мәскеу княздығына жақындасуды қолдады.
- Қарсы топ Қазақ хандығына қосылуға бейім болды.
Осы ахуалды пайдаланған Хақназар хан Ноғай Ордасының көптеген ұлыстарын өзіне қосты. 1557 жылы Ноғай мырзасы Ысмағыл орыс патшасы IV Иванға: «Менің туыстарым қазір Жайықтың арғы жағында, бізден қалып қойып, қазақ патшасына қосылып кетті», — деп шағымданғаны айтылады.
Хақназар хан тек Жайық бойындағы тайпаларды қосып алумен шектелмей, Ысмағыл мырзамен бірге батысқа қарай ауған ноғайларға қарсы қуалай шабуыл жасап, хандықтың шекарасын кеңейтуге кірісті.
1569 жыл және деректемелердегі мәліметтер
Орыс патшасы IV Иванның Ноғай Ордасына жіберген елшісі Семен Мальцов 1569 жылы патшаға: Хақназар ханның, Шығай ханзаданың, Шалым ханзаданың қазақ ордалары және олармен бірге жиырма ханзада Ноғайға келіп ұрыс салды, — деп хабарлаған.
Зерттеушілер пайымы
Кейбір зерттеушілер бұл шабуылдар батысқа ауған Ноғай тайпаларының Еділ–Жайық өңірін тастап, «Доп сахарасына» қарай жылжуына түрткі болды деп есептейді.
Ахмет Заки Уәлиди де осы мазмұнда дерек келтіреді: 1569 жылы Шығай, Хақназар, Шалым сұлтандар бірлесіп, Ысмағылдың баласы Орыс сұлтанға шабуыл жасап, соның салдарынан қарсы жақ өз жұртын Жайық пен Еділдің батысына қарай, Доп сахараларына көшіруге және башқұрт елін тастауға мәжбүр болды.
Бұл жеңіс Қазақ хандығының жерін кеңейтіп, күш-қуаты мен беделін арттырды. Тарихи деректемелерде Хақназарды «қазақ-ноғай ханы» деп атау осы ықпалдың бір көрінісі ретінде беріледі.
Ноғай Ордасының күйреуі және мұрасының ықпалы
XVI ғасырдың ортасында ауыр дағдарысқа ұшыраған Ноғай одағы ішкі феодалдық қайшылықтар, үздіксіз қақтығыстар және халық бұқарасының феодалдық үстемдік пен қанауға қарсы күресінің нәтижесінде ыдырап, 1569 жылдан кейін мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты.
Ноғай одағына қараған қазақ тайпалары және олардың этникалық жер аумағы Қазақ хандығына біріктірілді. Бұрын Ноғай Ордасының астанасы болған Сарайшық та Қазақ хандығына өтті. Бұл — қазақ тайпалары мен қазақтардың этникалық аумағын біріктіру жолындағы маңызды қадамдардың бірі.
Мәдени мұра
Өз дәуірінде шығарылған немесе жаңғыртылып жырланған көптеген эпостық мұралар, соның ішінде «Қырық батыр» жыры сияқты кең тынысты жырлар қазақ мәдениетінің қазынасына қосылды.
Саяси салдар
Ноғай Ордасының ыдырауы және оған қарасты тайпалар мен жерлердің Қазақ хандығына қосылуы хандықтың батыс, солтүстік-батыс және солтүстік бағыттарында елеулі өзгерістер туғызды. Ресей мен Қазақ хандығы арасындағы кең өңірді алып жатқан Ноғай одағының күйреуі және оның бір бөлігінің орыс патшасына бағынуы Ресей шекарасын Қазақ хандығына жақындата түсті.
Кейінгі бөлшектену және жаңа бірлестіктер
Қазан мен Астрахань хандықтарын Ресей қосып алғаннан кейін XVI ғасырдың екінші жартысында Ноғай Ордасы бірнеше мемлекеттік бірлестікке бөлініп кетті. Алдыңғы Кавказда Кіші Ноғай Ордасы, Ембі өзені жағалауында Алты ұлыс Ордасы құрылды.
Ысмағыл мырзаның қарамағындағы тайпалар Үлкен Ноғай Ордасына бірігіп, 1557 жылы орыс мемлекетіне тәуелді екенін мойындады.
Қалмақтардың шабуылдарынан кейін 1634 жылы ноғайлардың бір бөлігі Еділдің оң жақ жағалауына қоныс аударып, Кіші Ноғай Ордасымен бірікті де, Қырым хандығына тәуелді болды.
Қорытынды ой
Ноғай Ордасының ыдырауы бір жағынан Қазақ хандығының аумақтық бірігуін күшейтсе, екінші жағынан Ресейдің шығысқа қарай жылжуын жеделдетіп, шекаралық кеңістіктегі саяси ахуалды түбегейлі өзгертті. Бұл үдерістердің іздері саяси картада ғана емес, мәдени мұрада да сақталды.