Русский Народный Сервер Против Наркотиков сайты

Жасөспірім және тәуекелді әдеттер: ата-ана нені білуі керек?

Үйінде бойжетіп келе жатқан жасөспірімі бар әрбір ата-ананың көкейінде осы сұрақ туындайтыны анық. Кейбірі бұл мәселе төңірегінде шындап ойланса, енді біреулері «менің отбасымда мұндай жағдай болмайды» деп өзін жұбатып қана қояды.

Баланың алкоголь мен есірткіге бір қадам жақындауы көбіне оның өзін-өзі бағалауымен және өзіне деген сый-құрметімен байланысты. Психологтардың зерттеулерінде алкогольге тәуелді немесе есірткі қолданатын адамдарда өзін құрметтеу деңгейі төмен болатыны жиі кездеседі. Ал өзіне сенімді, өзін сыйлай білетін балаларға мұндай ұсыныс жасалғанда, олар «жоқ» деп нық айта алады.

Негізгі ой

Алдын алудың маңызды бөлігі — баланың өзіне деген құрметін жүйелі түрде қалыптастыру және үй ішіндегі эмоционалдық қауіпсіздікті күшейту.

Өзін сыйлау дағдысын қалыптастырудың 5 ұстанымы

№1. Жетістігін байқаңыз және жиі қолдаңыз

Кішкентай болса да, әрбір табысын атап өтіңіз. Тіпті болмашы жетістігін мақтап, жиі қайталаңыз. Нәтижеден бұрын баланың табандылығы мен әрекетке құлшынысын бағалау маңызды.
№2. Шынайы мақсат қоюға көмектесіңіз

Балаңыздың өз алдына нақты, қолжетімді мақсаттар қоюына және оларды таңдауға үйретіңіз. Мақсат — бағыт береді, ал бағыт — ішкі тұрақтылықты күшейтеді.
№3. Баланы емес, әрекетті түзетіңіз

Сын балаға емес, оның нақты қадамына қатысты болсын. Мысалы, «Сен қоршауға шықпауың керек, бұл ақымақтық» деудің орнына «Қоршауға шығу қауіпті, аяғыңды сындырып алуың мүмкін» деп түсіндірген дұрыс. Бұл тәсіл баланың қадірін түсірмей, қауіпсіз мінез-құлықты қалыптастырады.
№4. Үй шаруасына жауапкершілік беріңіз

Үйдегі бір тұрақты міндетті (мысалы, ыдыс жинау, қоқыс шығару, үй жануарына қарау) баланың жауапкершілігіне бекітіңіз. Тұрақты тапсырма алған бала өзін отбасының маңызды мүшесі ретінде сезінеді және нәтижеге жеткен сайын қанағаттану сезімін бастан кешіреді.
№5. Сүйіспеншілікті көрсетуден тартынбаңыз

Балаңызға оны жақсы көретініңізді ашық айтыңыз. Ыстық ықылас, жылы құшақ, еркелету — қарым-қатынастың қауіпсіз екенін сезіндіреді. Бірге көбірек уақыт өткізіңіз: сурет салыңыз, театрға барыңыз, үй тапсырмасын бірге орындаңыз, спортпен айналысыңыз, кітаптарды талқылаңыз. Мектеп өмірінен хабардар болып, достарын үйге шақырыңыз. Оны қатаң бақылаудан гөрі, «бірге өмір сүру» үлгісін таңдаңыз — бұл сенім мен жақындықты арттырады.

Неге бұл маңызды?

Үйінде өзін қауіпсіз әрі жайлы сезінетін, уақыты пайдалы істермен толған бала алкоголь мен есірткі сияқты зиянды әдеттерге бой алдырмайды.

Құрбы-құрдас қысымы және «жоқ» деп айта білу

Жасөспірім үшін өз ортасында қабылданған ережелер мен талаптарға сай болу өте маңызды. Егер топта есірткіге әуестік қалыпты нәрсе саналса, бала күрделі таңдауға тап болады: бәрі сияқты істеу немесе топтан шеттеп, «беделінен» айырылу. Екіншісі жасөспірімге өте қорқынышты көрінуі мүмкін.

Балаға көмектесетін нақты түсіндірулер

Есірткі сананы тұмандатады, қимыл үйлесімін бұзады және мәселені шешпейді.
Есірткі адамды «ересек» етпейді.
Есірткі қолдану — заң бұзушылық. Балаңыз мұны анық білуі керек.
Тәуелділікке түспеген адамның болашағында мүмкіндігі көп: достары да, қоғамдағы орны да берік болады.

Есірткі қолданудың ықтимал белгілері (12–19 жас аралығы)

Тәуелділік жиі 12–19 жас аралығында басталуы мүмкін. Төмендегі белгілердің бір-екеуі міндетті түрде есірткіге дәлел болмайды, бірақ бірнешеуі қатар байқалса — бұл назар аударуға тұрарлық дабыл.

Сыртқы белгілер

Бетінің бозаруы.
Көз қарашығының қатты кеңеюі немесе тарылуы.
Көздің қызаруы не бұлдырауы, сөйлеудің баяулауы.
Жиі суық тиюге ұқсас жағдайлар.
Қимыл үйлесімінің бұзылуы.

Заттай дәлелдер

Ине салған іздер, кесік, көгерген жерлер.
Оралған қағаздар, фольга.
Кішкентай қасықтар, капсулалар, бөтелкелер, құтылар, белгісіз дәрілер, ұнтақ.
Ұстара жүзінде ақ ұнтақтың немесе қоңыр іздің болуы.
Шприцтер мен инелер.

Мінез-құлық өзгерістері

Үйден жиі кетіп қалу; қайда және кіммен жүргенін сұрағанда ашулану.
Мектеп, достар, ақша туралы жиі өтірік айту.
Қысқа уақыт ішінде жаңа достардың пайда болуы; олардың үйге кірмей, қысқа сөйлесіп кетуі.
Құпия қоңыраулар, оғаш әңгімелер, түсініксіз жаргон сөздер; кім қоңырау шалғанын жасыру.
Отбасы істеріне қызықпау; немқұрайлы, тұйық, бөгде мінез.
Ауа райына қарамастан ұзын жеңді киім кию.
Көңіл-күйдің күрт ауысуы: ашу, ыза, айғай, ұстамсыздық.
Бұрынғы қызығушылықтардың жоғалуы; қысқа жауап беру («иә», «жоқ», «білмеймін»).
Ұйқы тәртібінің бұзылуы: күндіз ұйықтап, түнде ұйықтамау.
Жеңіл масаң күйге ұқсас жағдаймен жиі келу; қимыл үйлесімінің әлсіреуі; көзге түспеуге тырысу.
Үйден ақша мен киімнің жоғала бастауы (алдымен сирек, кейін жиілеуі).

Маңызды ескерту

Бұл белгілердің бір бөлігі жасөспірімдік кезеңнің психологиялық ерекшеліктерімен де байланысты болуы мүмкін. Дегенмен жоғарыдағы мінез-құлық белгілерінің 10-нан 8-і байқалса, бұл — есірткі қолдануы мүмкін деген елеулі дабыл.

Бірінші әңгіме: қалай бастау керек?

Әңгімеге алдын ала дайындалыңыз: сізді ойландырған күндерді, нақты жағдайларды жазып алыңыз.
Жинақы, бірақ қатал болыңыз: негізгі талаптарыңызды нақты айтыңыз. Нақтылық жауапсыздыққа шек қояды.
Қорқытпаңыз және жазалауға асықпаңыз: қорыққан бала ішкі сырын жасыруы мүмкін.
Егер бірінші сөйлесуде ол ештеңені мойындамаса, мынадай ұстаным ұсыныңыз: «Мен саған сенемін. Бірақ менің сенімімді ақтау үшін тест тапсыруың керек. Егер мен қателессем, сенен қуана кешірім сұраймын».
Сараптаманы наркологиялық диспансерлерде тапсыруға болады.

Пайдалы сілтемелер және өздігінен іздеу

Сайттар

www.zhas — репродуктивтік денсаулық және салауатты өмір салты туралы материалдар.
www.narcom — есірткіге қарсы тақырыптағы ақпараттық ресурс (интернет арқылы іздеп табуға болады).

Іздеу ұсыныстары

Тақырып бойынша қосымша материалдарды интернеттен іздеңіз. Мысалы, іздеу жүйелерінде (Google, Rambler, Yandex) төмендегідей кілт сөздерді теруге болады:

есірткінің зияны
есірткі және балалар
жасөспірім және тәуелділік
құрбы қысымы