Жаппастың қобызда орындаған Паравоз әні
Жаппас Қаламбаевтың (1909–1970) орындаушылық мектебі: қобыздағы әдіс-тәсіл, әуендік құрылым және Қаратау дәстүрі
Жаппас Қаламбаевтың қобызда ойнау әдіс-тәсілдері мен әуендік құрылымға қатысты орындаушылық өзгешелігі Қаратау күйшілік мектебінің кең тынысын айқын көрсетеді. Қаратау күйшілік дәстүрі дегенде домбыра мен қобыз өнері қатар қанат жайған Созақ өңірі бірден ойға оралады. Бұл мектеп Қаратау күйлерін Арқа орындаушылық үлгісінің өзінше дамыған арнасы ретінде танытып, сонымен бірге қобыз өнерінің де қоныс тепкен құнарлы ортасы болғанын дәлелдейді.
Өңірлік феномен
Қаратауда домбырашылық пен қобызшылық қатар дамып, бір орындаушының екі аспапты тең меңгеруіне орта қалыптасты.
Мектеп сабақтастығы
Сүгір Әлиұлы — негіз қалаушы, Жаппас Қаламбаев — дәстүрді жалғаушы әрі жаңғыртушы.
Техника мен бейнелілік
Қылқобызда қос дыбысты қатар жүргізу, флажолет пен трельдер арқылы табиғат суретін “сөйлету” — Қаламбаев мәнерінің өзегі.
Тамыры: Сүгір мектебі және Ықылас дәстүрі
Қаратау шертпе мектебінің негізін қалаған Сүгір Әлиұлы өзіне дейінгі күйшілер мұрасын терең меңгеріп, сазгерлігімен күй өнерін жаңа белеске көтерген дарын иесі болды. Ол Ықыластың төл шәкірті ретінде домбыра мен қобызды тең меңгерген. Бұл феномен Сүгірдің шәкірті Жаппас Қаламбаевқа да қонып, жалғасын тапты. Сондықтан Жаппас Қаламбаевты Сүгір мектебінің дәстүрін жалғастырушы төлтума қобызшы ретінде танимыз.
«Қобыз — қазағымның, ата-бабамның өнері, ғажайып дарыны. Сондықтан халқым алдында өтелмеген қарызым көп, шамам келсе, соны өтей бермекпін», — дейтін Жаппас.
— Жаппас Қаламбаев
Өмірбаян және өнерге келу жолы
Жаппас Қаламбаев 1909 жылы 1 қаңтарда Шымкент облысы, Созақ ауданына қарасты Талап ауылында дүниеге келді. Табиғаты көркем өңір, халықтың бай музыкасы және оның табиғи дарыны өнерге ерте жетеледі. Жас күнінен-ақ сезімталдығы мен ізденімпаздығы байқалып, орындаушылық қабілеті айналасына танылды.
Отбасы ортасы: өнердің ұялаған үйі
Кіші қызы Құндыздың айтуынша, Жаппастың атасы Қасымбек — «он саусағынан өнер тамған» домбырашы, түрлі аспап жасаған, гармоньмен ән салған жан болған. Әкесі баласының өнерге құштарлығын байқап, өзі жасаған домбырамен ән-күй үйретеді. Алты жасынан домбыраны шебер меңгеріп, күйлерді бір естігеннен тез жаттап алатын. Әжесі Жібек те күміс көмей әнші ретінде елге сыйлы болған. Осы өнерпаздық рух Жаппастың бойына табиғи түрде дарыған.
Ол сал-серілер дәстүрінің музыкалық ортасында өсіп, үлкен жиын-мерекелерге, би-шешендер бас қосуына, айтыс-тартыстарға қатыса жүріп, халық сазгерлерінің дәстүрін бойына сіңірді. Тыңдаушы ықыласы оның шеберлігін шыңдап, орындаушылық тәжірибесін байытты. Сонымен қатар, Жаппас қазақтың көне қылқобызын игеруді мақсат етті: аз уақыт ішінде аспапты еркін меңгеріп, белгілі қобызшыға айналды.
«Музыкалық талабымның әрі қарай жалғасуына ауылымыздан алыс емес Созақ жәрмеңкесіне жиналған халық таланттары — ақын, жыршы, бишілердің әсері тиді», — дейтін екен Жаппас.
Алматы кезеңі және оркестр тарихындағы орны
Жаппас Қаламбаев Қаратау мектебінің әйгілі өкілі Сүгір Әлиұлымен кездесіп, Ықылас күйлерін алдымен домбыра арқылы үйренеді. Кейін оларды қобызға лайықтап, өзіне ғана тән мәнермен, техникалық шеберлігі айқын орындаушыға айналады. Оның үлкен өнер әлеміне шығуына ықпал еткен тұлғалардың бірі — академик Ахмет Жұбанов.
1934 жыл: бүкілқазақстандық өнерпаздар слёті
1934 жылы Алматыда өткен өнерпаздар слётінде Ж. Қаламбаев орындаушылығымен ерекше көзге түседі. Сол кезде жаңадан ұйымдаса бастаған Құрманғазы атындағы ұлт аспаптар оркестрінің құрамына қабылданып, оның іргетасын қалаушылардың бірі болады.
Б. Ғизатовтың естелігі бойынша, Жаппас сахнаға ақ костюммен, көпшік тәріздес кішкентай қобызын ұстап шығып, Ықыластың «Аққу», «Қасқыр», «Жез киік», «Ерден», «Қамбар» күйлерін нақышына келтіре орындаған. Тыңдаушы оның орындауынан қазақ даласының кең тынысын танып, керемет қобызшы екенін мойындаған.
Ол оркестр құрамында 1967 жылға дейін альт қобызшылар тобының концертмейстері және жеке орындаушы болып еңбек етіп, Ықылас күйлерін қылқобызда кеңінен насихаттады. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерпаздарының онкүндігіне қатысып, жүлдегер атанды.
Қобыздағы техника: ұстау, дыбыс, қос дауыс және бейнелеу
А. Жұбанов бағалаған орындаушылық өзек
Ахмет Жұбанов Жаппастың қобыз ұстау тәсілін ерекше атап өтеді: орындаушы тірек болу үшін құлақтың бірін сол жақ шекесіне тіреп қояды. Бұл — халық қобызының акустикасына тікелей әсер ететін маңызды түйін. Жұбанов қобыздың мойны жоқ болғандықтан, саусақ қоюдың күрделілігін, оның тіпті скрипкадан да қиындығын айта отырып, Жаппастың техникалық күйлерді еркін, құйқылжыта тартуын орындаушылық шеберліктің сирек үлгісі деп бағалайды.
Екі мектепті қатар игеру
Жаппастың ойнау ерекшелігі оның өмір сүрген ортасымен сабақтас: ол домбыра мен қобыз мектебін бірдей игерді. Тәттімбет, Сүгір, Дәулеткерей, Дина, Тоқа, Дайрабай сияқты күйшілердің шығармаларын қобызға салып орындауы — осы синтездің айғағы.
Әуенді “сөйлету” тәсілдері
Орындаушы ауызша жаттаған шығармаларына өзіндік мәнер мен стиль қосып, күйдің образдық әлемін қобыз табиғатына дәл бейімдеді. «Қорқыт», «Кертолғау», «Жез киік», «Бес төре», «Сылқылдақ» сияқты туындыларды қобызда айнытпай жеткізе білгені — соның бір дәлелі.
«Аққу» күйі: флажолет, трель және табиғат бейнесі
Жаппастың «Аққу» күйін орындауында қобыз құстың қанатының суылын, көркем үнін айрықша дәлдікпен береді. Мұнда ол флажолеттің еуропалық ыспалы аспаптарда сирек ұшырасатын түрлерін көрсетіп, трельдермен бірге аққудың ұшқан қанатының үнін тыңдаушы құлағына “әкеледі”. Бұл әсердің негізгі кілті — сол қол саусақтарының аса нәзік техникасы.
Тағы бір күрделі қыры — қос дыбысты қатар жүргізуі: екі дауыстың да қозғалып, екеуінде де әуен жүруі. Ішектің мойынға жақын басылуға ыңғайсыз, ілулі тұратын табиғатына қарамастан мұндай тәсілді еркін игеру орындаушы техникасының биіктігін танытады.
Куәгер пікірлері: музыкатанушылар мен қаламгер бағасы
Жаппастың дара стилі мен жоғары көркемдігі әрдайым көзге түсіп, орындаушылық шеберлігіне көптеген зерттеушілер пікір қалдырды. Жазушы И. Жақанов «Қобыз атасы — Ықылас» кітабында Жаппастың «Аққу» күйін қайталанбас шеберлікпен жеткізгенін атап, оның орындаушылық суреткерлігін ерекше бағалайды: тыңдаушы көңіліне әрі құс қанатының қимылын, әрі жанға жайлы сазды қатар ұялататын құдірет бар дейді.
Ұстаздық және жаңа толқын
Оркестрдің жарқын жеке орындаушысы бола жүріп, Жаппас ұжым болашағын ойлап, ұстаздыққа да қажырлы еңбек сіңірді. Тәрбиелеп шығарған шәкірттері ішінде мәдениетімізде өзіндік орны бар көптеген тұлғалар аталады: Ф. Балғаева, А. Исмаилов, А. Жаманшалова, Ж. Қасымов, Д. Тезекбаев және басқалар.
Ол кәсіби орындаушылық құпиясын үйрете отырып, 3–4 ішекті сым қобыз дәстүріндегі жаңа орындаушылық толқынды қалыптастыруға ықпал етті. 1968 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияда қылқобыз сыныбы ашылғанда, Ахмет Жұбановтың шақыруымен Ж. Қаламбаев дарынды жас қобызшыларға дәстүрлі күй өнерінен дәріс беруді жалғастырды. Сол шәкірттер қатарында Б. Қосбасаров, Қ. Әжімұратов, Ә. Жұмабекұлы сияқты белгілі мамандар бар.
Әншілік қыры және қобыздағы ән табиғаты
Отбасылық естелік: жоғалған дауыс, жоғалмаған әуез
Қыздары Дина мен Құндыздың айтуынша, Жаппас өмірде мәдениетті, қарапайым, жуас мінезді, әрі керемет ән салған. Жас күнінде әнші болуды армандап, халық әндерін нақышына келтіріп, сазды шырқаған; дауысы жұмсақ, камералық тенорға ұқсас болған. Үлкен жиын-тойларда алдымен шақырылатын, ол болмаса “тойдың сәні болмайтын” дейді.
Динасының айтуынша, Ахмет Жұбановпен алғаш кездескенде Жаппас ән айтып, қобыз және домбыра тартып өнер көрсеткенде, Жұбанов: «Әніңді қоя тұр, әншілер баршылық, бізге сенің қобыз өнерің қажеттірек», — депті. Құндыздың естелігі бойынша, 1934 жылы қатты ауырып, дауысынан айырылғаннан кейін Жаппас әнді сирек салатын болған. Дегенмен оның әнге құштарлығы қобызбен орындаған әндерінен анық сезіледі.
Жаппас қобыздың жұмсақ, шалқыған әсем әуенімен әнді ұлттық сипатта келістіре орындаған. “Әннің өмірлі болуы оның орындаушысына байланысты” деген А. Серов тұжырымы бұл жерде толық ақталады: Жаппастың орындауында әндер жүрек қылын шертіп, тыңдаушыны бірден баурайды. Оның орындауындағы қазақтың 24 әні үнтаспаға жазылып алынған.
Қылқобызға түскен әндер
Жаппас тек домбыра күйлерін қобызға түсірумен шектелмей, халық әндерін және кәсіби халық сазгерлерінің әуендерін қылқобызға арнайы бейімдеп орындаған. Репертуарында Жаяу Мұса, Ыбырайдың «Гәккуі», Біржан, Естай, «Ғазиз», Ақан сері, М. Ержанов әндері және басқа да туындылар болды. Өйткені ол араласқан өнер адамдары — халық әнін жеткізуші, насихаттаушы әншілер еді (М. Ержанов, Ж. Елебеков, Қ. Байжанов, К. Бәйсейітова, Ж. Омарова және т.б.).
Астана филармониясының әншісі Айтбек Нығызбаевтың пікірінше, үнтаспаға жазылған әндер Жаппастың тек қылқобызда шебер орындаушы ғана емес, әншілік өнердің қыр-сырын да терең меңгергенін аңғартады. Өкінішке қарай, Жаппастың орындауындағы көптеген халық әндері әлі толық нотаға түсірілмеген.
«Паравоз» әні: жаңалық лебі мен ырғақтық қабысу
Қаламбаевтың орындауындағы Манарбек Ержановтың «Паравоз» әні ерекше назар аударады. Бұл шығарма Қазақстандағы Түрксіб темір жолының салынуына орай туған, уақыт тынысын дәл танытқан сәтті туындылардың бірі. Ән Түрксіб арқылы қазақ даласына келген үлкен жаңалықтың лебін бейнелейді.
Жаппас қобызбен әннің қуаныш пен шаттыққа толы ашық, жарқын әуенін тыңдаушыға жеткізеді. Музыкалық құрылымдағы маңызды ерекшелік — композитордың қоңыржай лирика мен терме ырғағын шебер қабыстыруы: терме екпіні әннің қарқынын үдетіп, әуенді жаңа реңмен ажарландырады. Жаппас бұл әнге қобызға тән иірімдерді қосып, әсерін арттыра орындаған.
Композиторлық мұра және жоғалған жазбалар
Қазақ радиосы қорына Жаппастың бірнеше әндері мен күйлері жазылып алынған. Сонымен бірге ол композитор ретінде де танылды: қобызға арнап бірқатар күйлер шығарды. Өкінішке қарай, туындыларының көбі нотаға түспей, уақыт тезіне төтеп бере алмай ұмытылған.
Бізге жеткен күйлері
- «Жаппас»
- «Шәркен»
- «Кең өлке»
- «Қазақ маршы»
- «Жұман»
- «Еңбек маршы»
- «Күй-толғау романсы»
Үйдегі “клавишалар” және табылмаған партитуралар
Қыздарының айтуынша, Жаппас үйде фортепиано болмаса да, үстел бетіне клавишаларды суреттеп алып, құйма-құлақ қабілетімен оркестрге бірнеше күйді өңдеп жазған. Үлкен қызы Дина: «Мен әкеме көмектесіп, қарындашының ұшын ұштап беретінмін. Сол кезде жазылған партитуралар, өкінішке қарай, әлі күнге табылмай жатыр», — деп еске алады.
«Жұман» күйі: аспаптық жоқтау және Қаратау синтезі
Аталмыш күйлер ішінде «Жұман» ерекше назар аударады: саз-сарыны терең толғанысқа толы, бітімі күрделі шығарма. Бұл күй мезгілсіз қайтқан баласына арналған. Қаратау мектебіне тән домбыра мен қобыз табиғатының сәйкестігі мұнда айқын сезіледі: орындаушыдан аспапты аса шебер меңгеруді талап етеді.
Музыкалық сипаты
- Күйдің өзегінде қайғылы оқиғаның ізі бар, дыбыстық палитрасы жоқтаудың табиғатымен астасады.
- Аспаптық жоқтау негізінде жазылып, зарлы интонация мен әндік-речитативтік өрнек қобыз арқылы әсерлі беріледі.
- Құрылымның дәл сақталуы — Қаламбаев ұстанған принциптердің бірі; сондықтан орындауда композициялық тәртіп ерекше маңызды.
Қорытынды: сирек дарынның рухани мұрасы
Жаппас Қаламбаев — феномен тұлға: орындаушы, күйші, сазгер әрі ұстаз. Ол оркестр тәрбиесін көріп өскен, қобызда ойнағанда шығарманың құрылымын дәл сақтауды қағида тұтқан, синкреттік сипаттағы өнер иесі болды. Қобыз репертуарын байытып, күйлер мен көптеген халық әндерін қылқобызға өңдеп, нотаға түсіруге ұмтылды. Оның шығармашылық мұрасы мен орындаушылық шеберлігі көркемдік құндылығы жоғары рухани байлығымыздың бір саласына айналды.
Халық пен мемлекет оның еңбегін жоғары бағалап, Жаппас Қаламбаевқа Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағын берді.