Қазақша рефераттар

Жауаптар шкаласы

Өлшеу және ақпаратты сандық түрде сипаттау

Өлшеу — зерттеу мақсатына қажетті белгілі бір сипаттағы сандық мөлшерді анықтау процесі. Субъективті қасиеттерге (талғам, әдет, көзқарас) қарағанда, объективті қасиеттерді (жас, табыс, адамдар саны) өлшеу әдетте жеңілірек. Дегенмен кез келген қасиетті бағалау үшін оны белгілі бір сан жүйесіне, яғни өлшем шкаласына көшіру қажет.

Мысалы, адамның белгілі бір тауарға қатынасын өлшеу үшін жауаптарды алдын ала анықталған шкалаға орналастыру керек. Бұл жауаптардың салыстырылуын және нәтижені талдауды жеңілдетеді.

Өлшем шкалаларының негізгі түрлері

Номиналды шкала

Объектілерді айқындау үшін оларға сандық код беріледі. Мысалы, әлеуметтік сақтандыру коды немесе зерттеуде ерлерге — 1, әйелдерге — 2 деп белгілеу.

Дихотомиялық (иә/жоқ) шкала

«Иә/жоқ», «келісемін/келіспеймін» сияқты екіұшты жауаптарға негізделеді. Жылдам әрі қарапайым, бірақ ақпарат тереңдігі шектеулі.

Атаулар шкаласы

Сандық мән берілмейді, тек категориялар (атаулар) қолданылады. Мысалы: «Тұрмыстық техниканың қай маркасын жиі сатып аласыз: Sony, Philips, т.б.?»

Тізбектік (реттік) шкала

Объектілерді ретімен орналастыруға мүмкіндік береді: бір мән екіншісінен үлкен, кіші немесе тең болуы мүмкін. Алайда арақашықтықтың нақты мөлшері белгіленбейді.

Интервалды шкала

Шкаланың көршілес градациялары арасында белгілі бір аралық бекітіледі. Әдетте шкала біркелкі деп қабылданады, сондықтан айырмашылықтарды салыстыру қолайлы.

Қатынастар шкаласы

Нөлдік нүктесі бар шкала. Мысалы: «Соңғы ай ішінде Ramstore-дан қанша рет сатып алдыңыз?» деген сұраққа 0–5, 5–10 сияқты диапазондар берілуі мүмкін.

Лайкерт шкаласы

Лайкерт шкаласы (сомалау арқылы бағалау) — объектіге қатысты сезім мен келісу деңгейінің қарқындылығын өлшеудің кең тараған әдісі. Әдетте 5 балдық жүйе қолданылады:

  1. 5 Толығымен келісемін
  2. 4 Келісемін
  3. 3 Бейтараппын
  4. 2 Келіспеймін
  5. 1 Толығымен келіспеймін

Қатысушының жиынтық балы әрбір ұйғарым бойынша алған ұпайларының қосындысымен есептеледі. Салыстыру үшін іріктеменің орташа мәні (немесе стандартты мәндері) белгіленіп, сұрақтардың қайсысы жоғары және төмен балл беретінін бағалауға болады. Бұл тәсіл сауалнама құрастырғанда мәнді сұрақтарды іріктеуге де көмектеседі.

Сұрақтарды әзірлеу кезінде қажетті өлшемді дәл қамту үшін Лайкерт шкаласы сияқты стандартталған шкалаларды қолдану тиімді.

Сенімділік және қателерді талдау

Пікір сұрау мен дерек жинау барысында қателер туындауы мүмкін. Мысалы, сұрақтар күмәнді немесе түсініксіз болса, сауалнама жүргізу уақыты дұрыс таңдалмаса, респонденттер қатысудан бас тартуы ықтимал. Кейбір қатысушылар әдейі немесе байқамай шындыққа сәйкес келмейтін жауап беруі мүмкін. Сондықтан зерттеуші жауаптардың нақтылығы мен дұрыстығын арттыруға бағытталған ұйымдастыру және бақылау шараларын қолдануы керек.

Кездейсоқ қателер

Әртүрлі факторлардың әсерінен пайда болатын ауытқулар: іріктеменің кемшіліктері, сауалнама жауаптарындағы қателер, респонденттердің жалған немесе дәл емес жауаптары және басқа да кездейсоқ әсерлер.

Кездейсоқ емес (жүйелік) қателер

  • Респонденттердің толық жауап бермеуінен туындайтын қателер.
  • Мәліметтерді жинау және тіркеу барысындағы қателіктер.

Қорытынды ой

Дұрыс шкаланы таңдау, сұрақтарды анық құрастыру және қателерді жүйелі түрде бақылау — өлшеу сенімділігін арттырып, зерттеу нәтижелерінің сапасын жақсартады.