Аудит принциптері
Аудит теориясының құрылымы
Аудит теориясы келесі негізгі элементтерден тұрады: компоненттер, принциптер, концепциялар, постулаттар, стандарттар және нормалар. Бұл элементтер аудиттің мәнін, орындалу логикасын және кәсіби талаптарын жүйелейді.
Аудиттің негізгі компоненттері
1) Экономикалық объект
Аудиторлық қызметті тиімді жүргізудің қажетті шарты — аудиттің аясын нақты анықтау. Экономикалық объект белгілі бір уақыт аралығында қарастырылады: мысалы, компанияның жылдық есептілігіне сыртқы аудит жүргізгенде, ішкі аудит барысында немесе экономикалық объект болып табылмайтын ақпараттық жүйені тексергенде. Бұл жағдайда аудит объектісі нақты шаруашылық жүргізуші субъектінің параметрлері арқылы айқындалады.
2) Өндірістік жағдай және ақпарат
Аудиттің көптеген түрі шаруашылық жүргізуші субъект басшылығы дайындаған ақпаратты бағалауға бағытталады. Сондықтан өндірістік жағдай мен ақпараттың сапасы аудит қорытындысының негізділігіне тікелей әсер етеді.
3) Аудитордың біліктілігі
Аудитор ең алдымен құзыретті маман болуы тиіс: тиісті фактілерді жинай білуі және сол фактілерді бағалауға арналған өлшемдерді терең меңгеруі қажет. Сонымен бірге кәсіби тәртіп нормаларын сақтап, тәуелсіздігін қорғап, ықтимал қысымға қарсы тұра білуі маңызды.
4) Фактілерді алу және бағалау
Аудиторлық қызметтің техникалық өзегі — фактілерді жинау және оларды бағалау. Фактілерсіз жасалған аудиторлық есеп ұтымды жүргізілген зерттеудің нәтижесі ретінде қабылданбайды.
5) Критерийлер
Жиналған фактілер аудит мазмұнына, ақпаратты ұсыну тәртібіне немесе белгілі бір функцияның орындалуына қатысты алдын ала белгіленген критерийлермен салыстырылады. Дәл осы критерийлер бағалаудың бағыт-бағдарын айқындайды.
6) Аудиторлық есеп беру
Аудиттің нәтижесі аудиторлық есепте рәсімделеді. Онда тексеру барысында анықталған жағдайлар, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъект қызметін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар мен ескертпелер көрсетіледі.
Аудит принциптері
Аудит кәсіби қызметте келесі принциптерді басшылыққа алады: адалдық, объективтілік, кәсіби құзыреттілік, құпиялылық, тәуелсіздік, жинақылық, мұқияттылық, ғылымилық, нақтылық, жариялық, демократиялық және т.б.
Адалдық, объективтілік, тәуелсіздік
Аудитор қоғамдық сенімді қолдап, нығайту үшін өз пікірінің объективтілігі мен тәуелсіздігін сақтауы, сеніп тапсырылған жұмысты мінсіз әрі адал орындауы қажет.
Ғылымилық
Аудит қорытындылары аудит теориясы мен басқару ғылымының ережелеріне сүйенеді: қолданылған тәсілдердің дұрыстығын немесе қателігін бастапқы деректер арқылы дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Нақтылық және жариялық
Нақтылық аудиттің мақсатқа сай әрі уақтылы жүргізілуін білдіреді. Жариялық аудит жүргізу процесіне де, нәтижесіне де қатысты; ол аудиттің дамуына және аудиторлық беделдің артуына ықпал етеді, қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды.
Халықаралық аудиторлық қызмет нұсқауларында тәуелсіз тексеру кезінде сақталуы тиіс өзге де принциптер атап көрсетіледі. Негізгі принциптерді ұстану аудиттің мәнін дұрыс түсіндірумен қатар, оның нәтижелерінің тиімділігін арттырады.
Аудиттің негізгі концепциялары
Концепциялар аудит теориясының бағытын айқындайды. Төменде кең таралған негізгі тұжырымдамалар берілген:
1) Мінез-құлық этикасы
Жалпыға ортақ этика нормаларын ғана емес, аудитордың кәсіби мінез-құлқына арналған арнайы ережелерді де белгілейді.
2) Тәуелсіздік
Ең алдымен пікірдің объективті әрі шынайы болуын қамтамасыз етеді.
3) Кәсібилік
Аудиторлар құзыретті, білікті және зерделі болуы тиіс.
4) Дәлелділік
Қисынға негізделген шешім қабылдау үшін аудитор жеткілікті әрі сапалы дәлелдемелерді жинап, оларды бағалауы қажет.
5) Ұсынудың дәлдігі
Ақпаратты ашу мен ұсынудың бірізді талаптары жалпы қабылданған аудиторлық стандарттар арқылы қамтамасыз етіледі; олар ережелердің толық әрі бірмәнді жүйесі ретінде қарастырылады.