Келу туризмі

Туристік ағынның жалпы динамикасы (2007–2011)

Қазақстан Республикасының статистикалық деректеріне сәйкес, 2007 жылдан бастап қызмет көрсетілген келушілер саны жалпы алғанда өскен. Дегенмен, туризм түрлері бойынша үрдіс біркелкі емес: шығу туризмі айқын өссе, келу туризмі әлсіреген кезеңдер байқалады.

2008–2010 жылдардағы төмендеу әлемдік экономикалық дағдарыспен және халықаралық туристік нарықтағы өсімнің бәсеңдеуімен байланысты. Сонымен қатар қазақстандықтардың шетелге демалысқа шығу қарқыны да сатып алу қабілетінің төмендеуімен сипатталды.

Нарық құрылымы: ұйымдасқан қызметтің үлесі және тұтынушы сенімі

Туристік фирмалар, орналастыру орындары және туризм саласында қызмет көрсететін жеке кәсіпкерлер тарапынан қамтылған туристер үлесі салыстырмалы түрде төмен. Мысалы, 2008 жылы жалпы республика бойынша қызмет көрсетілгендер саны 3 073 259 адамды құрап, оның тек бір бөлігі ғана ресми туристік инфрақұрылым арқылы өткен.

Саяхаттаушылардың едәуір бөлігі туыстарының немесе таныстарының үйінде, сондай-ақ ресми емес жалдамалы пәтерлерде тұруды жөн көрген. Бұған қазақстандық туристердің отандық компанияларға сенімінің төмендігі әсер етеді: негізгі себептер — бағаның жоғары болуы және қызмет сапасының күткен деңгейге сай келмеуі. Нәтижесінде ұйымдастырылмаған туризм үлесі артады.

Аймақтық көшбасшылар және іскерлік туризмнің ықпалы

Туристерге қызмет көрсету деңгейі мен инфрақұрылым сапасы бойынша Алматы мен Астана тұрақты түрде алдыңғы қатарда. Бұл қалаларда туристік нысандардың шоғырлануы, қызмет сапасының салыстырмалы жоғары болуы және бизнес-орталық ретіндегі рөлі іскерлік туризмді күшейтеді.

Алматы мен Астанадан бөлек, келу туризмінде Атырау, Маңғыстау және Қарағанды облыстарының көрсеткіштері салыстырмалы түрде жоғары. Атырау облысының алға шығуы мұнай-газ секторымен байланысты іскерлік туризмнің қарқынды дамуымен түсіндіріледі.

Сонымен қатар тізімде шипажайлық әлеуеті жоғары аймақтардың (мысалы, кей кезеңдерде көшбасшы ретінде аталған) көрінбеуі нарық құрылымындағы теңгерім мен өнімді позициялау мәселелерін де меңзейді.

Шығу туризмі: сұраныс себептері және негізгі бағыттар

Шығу туризмінде сапарлардың басым бөлігі демалыс, рекреация және бос уақытты өткізу мақсатымен жасалады. Сонымен бірге коммерциялық мақсаттағы сапарлар (шоп-туризм — 29%) және іскерлік әрі кәсіби сапарлар (18,7%) да маңызды үлеске ие.

Шығу туризмі көбіне сатып алу қабілеті жоғары әлеуметтік топтар арасында кең таралған. Бұл сегмент дайын туристік өнімді, соның ішінде all-inclusive форматтарын (орналастыру, тамақтандыру, көңіл көтеру және ұшу құны енгізілген) жиірек таңдайды.

Келу туризмінің экономикалық әсері және стратегиялық теңгерім

Қазақстанда туризм саласының негізгі міндеті — келу және ішкі туризмді дамыту. Көптеген дамыған елдерде тұрақты өсім келу мен ішкі туризмнің тепе-теңдігі арқылы қамтамасыз етіледі. Жалпы ұлттық туризмнің табысты жұмыс істеуі үшін келу мен шығу туризмінің арақатынасы 3:1 деңгейінде болуы ұсынылады.

Келу туризмі төлем балансына тікелей әсер етеді: келген әр турист тауарлар мен қызметтерді тұтыну арқылы бюджет кірістерін толықтырады, кәсіпорындар мен үй шаруашылықтарына табыс әкеледі, жұмыспен қамтуды ынталандырады және әлеуметтік-мәдени қызметтер сапасын арттыруға ықпал етеді.

Көлік және орналастыру: келушілердің таңдауы

Келушілердің көлік құралын таңдауында әуе көлігі басым. Бұл Қазақстанға ТМД-дан тыс елдерден келетін туристер үлесімен де байланысты болуы мүмкін.

Орналастыру деректері бойынша резидент еместердің басым бөлігі жоғары санатты қонақүйлерді таңдаған: бұл іскерлік сапарлардың үлесін және сапаға қойылатын талаптың жоғары екенін көрсетеді.

Келу туризмін тежейтін негізгі факторлар

Келу туризмінің дамуына кері әсер ететін факторлар кешенді сипатқа ие және маркетингтен бастап институционалдық және инфрақұрылымдық мәселелерге дейінгі кең ауқымды қамтиды.

• Шетелде Қазақстанның туристік мүмкіндіктері туралы жүйелі жарнаманың жеткіліксіздігі, халықаралық көрмелерге қатысу мен насихаттың әлсіз қаржыландырылуы.
• Шетелдік туристер үшін қолайсыз визалық режим: визаның қымбат болуы және рәсімдеу уақытының ұзақтығы.
• Туристік инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы, материалдық базаның тозуы, 3 жұлдызды санаттағы қонақүйлердің тапшылығы.
• Орналастыру және өзге инфрақұрылымға инвестиция тартуда ынталандыратын салықтық режимнің жеткіліксіздігі.
• Туризм индустриясының көптеген сегменттерінде қызмет көрсету сапасының төмен болуы.
• Қонақүй бағасы мен сапасының тұрақсыз арақатынасы (бағаға сай келмейтін сапа мәселесі).

Имидж және халықаралық нарықтағы танымалдық: IPK Group байқаулары

IPK Group зерттеулеріне сүйенсек, Қазақстанның Азия нарығындағы танымалдылығы 80%, ал Еуропа нарығында 45% деңгейінде. Сонымен қатар респонденттердің 44%-ы Қазақстан атауын қызықты деп қабылдағанымен, елді нақты туристік бағыт ретінде елестету қиын болған.

Ілгерілету шаралары: ақпараттық турлар мен халықаралық көрмелер

Келу туризмін тежейтін мәселелердің алдын алу және Қазақстанның туристік өнімін әлемдік нарыққа шығару мақсатында шетелдік БАҚ өкілдеріне ақпараттық турлар ұйымдастырылды. 2008 жылғы шілдеде Канада, Нидерланд, Испания, Оңтүстік Корея, Грекия, АҚШ және Жапониядан келген медиа өкілдері қатысқан сапарлар нәтижесінде Қазақстанның туристік әлеуеті туралы шетелдік баспа және электрондық ресурстарда жарияланымдар шықты.

Сонымен бірге бірнеше тілде ақпараттық материалдар таратылып, CD/DVD өнімдері шығарылды. Мемлекет туристік имидж қалыптастыру және отандық туристік өнімді халықаралық нарықта ілгерілету мақсатында Мадрид, Берлин, Пекин, Сеул, Токио және Лондондағы халықаралық көрмелерге қатысуды қамтамасыз етті. Алматы мен Астанада да халықаралық туристік көрмелер тұрақты түрде өткізіліп келеді.

Маңызды бағыттардың бірі ретінде ел туралы бейнематериалдарды әзірлеп, оларды CNN, BBC, Euronews, Discovery сияқты халықаралық арналарда көрсету тәжірибесі аталады.

Қандай туристік өнім бәсекеге қабілетті болуы мүмкін?

Қазақстан халықаралық туристік нарықта жаңа ойыншы болғандықтан, бір мезетте бірнеше толыққанды өнім ұсыну қиын. Инвестициялар бәсекеге қабілетті, рентабельді өнім қалыптастыруға бағытталуы тиіс.

Дегенмен бұл бағалаулармен толық келісуге болмайды: Еуропа туристері Испания, Италия, Түркия, БАӘ секілді тұрақты жағажай бағыты бар елдерге үйренгендіктен, Қазақстанның құбылмалы климаттық жағдайларына байланысты жағажай туризміне қызығушылық төмен болуы ықтимал. Қалалық туризм бойынша да әлемдік бренд-қалалармен бәсекеге түсу қысқа мерзімде қиын.

Қай бағыт таңдалса да, бірінші кезектегі міндеттердің бірі — туристік инфрақұрылымды жаңарту және салаға жоғары білікті кадрлар даярлау.

Статистика сапасы мәселесі

Туризм бойынша статистиканы есептеуде бірізділіктің болмауы саланың шынайы жағдайын толық бейнелеуге кедергі келтіреді. Мысалы, 2004 жылға дейін туристік кәсіпорындар тарапынан келу туризмі бойынша қызмет көрсетілген туристер саны туралы деректердің болмауы ақпараттың жеткіліксіздігін немесе ұйымдастырылмаған келу туризмінің басымдығын (не екеуінің қатар болуы) меңзеуі мүмкін.

Әдебиеттер