Алғашқы Дүниенің негізін құрайтын зат
Философиялық дүниетанымның бастау көздері: мифологиядан рационалдық ойға
Философия — дүниеге деген дамыған, жүйелі көзқарас түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, дүниетанымның ең алғашқы, тұрпайы формасы алғашқы қауымдық қоғам шеңберінде пайда болды. Оны мифология деп атаймыз (грекше mithos — аңыз, баян; logos — ілім).
Миф — табиғат, қоғам және адам туралы алғашқы фантастикалық түсініктер жиынтығы (грекше phantasia — қиял, елес). Мифтердің тууына әлеуметтік дамудың төмендігі, адамның табиғат күштеріне қарсы тұра алмауы және табиғат құбылыстарын сезініп-түсінуге ұмтылысы ықпал етті.
Мифтің көтерген іргелі сұрақтары
- Дүние қалай пайда болды?
- Адамды кім тудырды?
- Адам неге өледі?
- Тілдер неге әртүрлі?
- Аспан мен жер неге бөлінген?
Мифтік түсіндірудің сипаты
Мифтерде табиғат құбылыстары көбіне сиқырлы күштер арқылы түсіндіріледі. Бұл бүгінгі адамға қарапайым немесе тұрпайы көрінуі мүмкін, бірақ мифтер — адамзаттың «балалық шағындағы» әлемді игеру әрекеті. Сол дәуір адамдары сиқырлы күштерге ықпал ете аламыз деп сеніп, қоршаған ортаны қиял арқылы түсінуге тырысты.
Космогониялық мифтер: хаостан тәртіпке
Мифтердің ірі саласының бірі — космогониялық аңыздар (грекше cosmos — әлем; genesis — пайда болу). Бұл аңыздарда әлемнің алғашқы күйі көбіне хаос ретінде сипатталады (грекше chaos — шексіз, бытыраңқы дүние). Құдіретті әрекет нәтижесінде хаос жер мен көкке бөлініп, тәртіп орнайды.
Қытай мифі: Пань-Гу
Алғашқы тұңғиықтың ішінде үлкен жұмыртқа пайда болып, оның ішінен дәу адам — Пань-Гу шығады. Ол қолын сермегенде хаос екіге бөлініп, жер мен аспан пайда болады. Оның тынысы — желге, үні — күн күркіреуіне, көздері — күн мен айға айналады.
Үнді дәстүрі: Пуруша
Үнді космогониясында әлемнің пайда болуы Пуруша — «ғарыш адамының» құрбандыққа шалынуымен байланысады. «Ригведада» оның денесінен әлем құрылып, әлеуметтік құрылым да мифтік түрде түсіндіріледі.
Упанишадалар: Брахман
Упанишадаларда әлемнің бастауы ретінде Брахман танылады: бәрін жаратушы әрі бәрін сақтаушы. Оны тану туралы сұраққа «нети-нети» («ол емес, ол емес») деп жауап беріліп, оның толық анықталмайтын табиғаты көрсетіледі.
Конфуций және тағдырға сенім
Конфуций (б.з.д. 551–479) — Қытайдың ұлы ойшылы, тәрбиеші және ықпалды философиялық дәстүрдің негізін қалаушы. Оның негізгі еңбегі — «Лунь-юй» («Әңгімелер мен пікірлер»). Конфуций дүниеге көзқарасында аспан заңдылықтарына құрмет танытып, тағдырды мойындау идеясын алға тартты.
Ежелгі Грекия: мифтен табиғат философиясына өту
Алғашқы грек философтары Кіші Азияның батысындағы Ионияда қалыптасты. Олар тарихта фисиологтар — табиғатты зерттеген ойшылдар ретінде белгілі (грекше physis — табиғат). Мифологиялық түсіндіруге қанағаттанбай, олар әлемді біріктіретін алғашқы бастау (грекше arche) іздеді.
Фалес: су
Милеттен шыққан Фалес (б.з.д. 625–547) әлемнің негізі — су деді. Судың өзгергіштігі, тіршіліктің «дымқыл» табиғаты туралы ойлары рационалдық бағытқа бетбұрыстың белгісі болды.
Анаксимандр: апейрон
Анаксимандр алғашқы бастау нақты бір зат бола алмайды деп, оны апейрон ұғымымен түсіндірді (грекше apeiron — шексіз, анықталмаған). Апейрон мәңгі, өлмейді, жойылмайды және одан шектеулі заттар пайда болады.
Анаксимен: ауа
Анаксимен (б.з.д. 585–525) алғашқы бастау — ауа деді. Ауа сиреуде — отқа, қоюлануда — желге, бұлтқа, суға, жерге, тасқа айналады деп түсіндірді.
Гераклит: «тірі от» және өзгеріс
Эфестік Гераклит (б.з.д. VI–V ғғ.) дүниені мәңгі қозғалыс пен өзгеріс арқылы түсіндірді. Оның ойлары астарлы болғандықтан «күңгірт» деген ат алған. Ол ғарышты «өлшемді түрде сөніп-жанып тұратын жарқыраған тірі отқа» теңеді.
Пифагор: әлемнің тілі — сан
Пифагор (б.з.д. VI–V ғғ.) құбылыстардағы үйлесімділікті математикалық қатынастар арқылы түсіндіруге болатынын көрсетті. Осыдан дүниенің алғашқы негізі — сан деген идея туды. Бұл көзқарас музыкадағы дыбыс арақатынастарын, табиғи циклдер мен өлшемділікті түсіндіруге жол ашты.
Көптүрлі негіздер: төрт стихия, ақыл және атомдар
Эмпедокл: төрт стихия
Эмпедокл (б.з.д. 490–430) әлемнің негізі от, су, жер, ауа деп түсіндірді. Оларды біріктіретін күш — Сүйіспеншілік, ажырататын күш — Жаугершілік.
Анаксагор: Нус (ақыл)
Анаксагор (б.з.д. 500–428) Күнді құдай емес, орасан үлкен жанып тұрған дене деп санады; найзағай мен күн күркіреуін табиғи себептермен түсіндірді. Әлемді ретке келтіретін бастау — Нус, яғни «дүниежүзілік ақыл-ой».
Левкипп пен Демокрит: атомдар
Левкипп пен Демокрит атомистиканы дамытты: әлемнің негізінде бөлінбейтін атомдар және кеңістік бар. Атомдар сапасыз, бірақ пішіні мен көлемі бойынша әртүрлі; олардың қозғалысы мен үйлесуі заттарды құрайды. Демокрит түсіндіруді мүмкіндігінше механистік арнаға бұрды.
Эпикур: атомистика және шексіз ғарыш
Ештеңе жоқтан пайда болмайды және жоққа кетпейді.
Ғарыш денелерден және кеңістіктен тұрады.
Денелердің негізі — бөлінбейтін әрі тұрақты атомдар.
Ғарыштың көлемі мен дүниелердің саны шексіз.
Антикалық «ұлы жүйелер»: Платон мен Аристотель
Платон: эйдос (идея) әлемі
Платон (б.з.д. 427–347) сезімдік танымды жеткіліксіз деп санады: сезімдік әлем — өзгермелі, тұрақсыз. Ал білім тұрақтылықты, өзгермейтін жалпы ұғымдарды қажет етеді. Сондықтан шынайы болмыстың қайнар көзі ретінде эйдостар (идеялар) әлемін ұсынды.
Аристотель: материя және форма
Аристотель (б.з.д. 384–322) әлемнің негізін материя мен форма бірлігінен түсіндірді: материя формасыз, форма материясыз өмір сүрмейді. Натурфилософиясында ол төрт стихияға қайта оралып, олардың қасиеттерін (жылы/суық, құрғақ/дымқыл) жұптастырып түсіндірді.
Жылы + құрғақ → от
Жылы + дымқыл → ауа
Суық + дымқыл → су
Суық + құрғақ → жер
Сонымен бірге Аристотель қозғалыстың төрт түрін ажыратты: пайда болу мен жойылу, сапалық өзгеріс, сандық өзгеріс (үлкею/кішірею) және орын ауыстыру.
Астрономияның қалыптасуы: геоцентризмнен гелиоцентризмге дейін
Птоломей жүйесі және оның ықпалы
Астрономияның алғашқы ірі қорытындыларын б.з. II ғасырда Александрия ғалымы Клавдий Птоломей жасады. Оның геоцентрлік жүйесінде қозғалмайтын Жерді Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер, Сатурн және «жылжымайтын жұлдыздар сферасы» айналып жүреді.
Бұл жүйе шіркеулік түсінікке сай келіп, ұзақ уақыт қолдау тапты. Қате негізге құрылғанына қарамастан, Птоломей аспан денелерінің көрінерлік қозғалысын, соның ішінде ғаламшарлардың «тұзақ тәрізді» (кері) қозғалысын түсіндіру үшін күрделі үйлесімді қозғалыстарды (эпициркульдер тәрізді тәсілдерді) қолданды және болжау кестелерін құрастырды.
Уақыт өте бақылау мен есеп арасындағы айырмашылық байқалып, кейінгі астрономдар жүйені «жетілдіру» үшін қосымша дөңгелектік қозғалыстар енгізе берді.
Шығыс ғылымы және обсерваториялар
- IX ғасырда халиф Мамунның нұсқауымен Бағдад маңында Жер меридианы доғасының ұзындығы өлшенді.
- Әл-Бируни (XI ғасыр) Жердің қозғалуы мүмкін деген ой айтты.
- XIII ғасырда Әбу Жафар ат-Туси Оңтүстік Әзірбайжанда обсерватория салып, планеталар қозғалысының жаңа кестесін жасады.
- XV ғасырда Ұлықбек Самарқанда обсерватория ұйымдастырып, үлкен мәрмәр секстант орнатып, 1019 жұлдыздың каталогын және планеталар кестесін түзді.
Әл‑Фараби: Бірінші Мән идеясы
Әл‑Фараби (870–950) Отырарда дүниеге келіп, Бағдад пен Алеппода білімін жетілдіріп, араб және грек тілдерін меңгеріп, антикалық философияны терең зерттеді. «Ізгі қала» еңбегінде ол дүниені тудырған бастау ретінде Бірінші Мәнді атайды: ол — барша болмыстың алғашқы себебі, кемеліне келген, мінсіз бастау.
Көшпелі мәдениетте де астрономиялық білім практикалық мәнге ие болды: ертедегі көшпенділер жұлдыздар мен планеталарға қарап бағыт-бағдарын айқындап, көшіп-қону жолын нақтылады.
Қайта өрлеу дәуірі: қажеттіліктер және жаңа модель
Қайта өрлеу дәуірінде астрономияның дамуына бірнеше фактор ықпал етті: теңіз саудасының өсуі мен мұхит арқылы алыс сапарлар үшін теңіз жолдарын дәл анықтау қажеттігі; Юлий Цезарь заманындағы күнтізбені түзету мәселесі; сондай-ақ Птоломейдің геоцентрлік жүйесінің практикалық тұрғыдан ескіруі.
Осындай жағдайда поляк ғалымы Николай Коперник (1473–1543) «Аспан сфераларының айнала қозғалысы туралы» еңбегінде жаңа көзқарасты негіздеді: дүниенің орталығында Жер емес, Күн тұр; Ай Жерді айналады; Жер Күнді айнала және өз осінен айналады; ал жұлдыздар сферасы өте алысқа орналастырылады.