Қазақстан табиғаты және қазба байлықтары атты баяндаманың үлгісі
Сөйлеу стилі: күнделікті тілдесудің табиғи өрісі
Сөйлеу стилі адамдардың бір-бірімен күнделікті қарым-қатынасында ауызекі тілдесу түрінде жүзеге асады. Сондықтан оқушылардың назарын тілдің коммуникативтік функциясының басым көрінетініне аудару маңызды. Ауызша сөйлеуде еркіндік жоғары болады: тіл күнделікті өмірдің барлық саласында қызмет етеді, алайда тілдік жүйені пайдалану тәсілдері жағдаятқа қарай әркелкі келеді.
Оқытудағы бағыт: жаттығу, талдау, шығармашылық
Сыныпта оқулықтағы жаттығуларды орындата отырып, тапсырмалар арқылы сөйлеу стилін меңгертуге болады. Бұл үдерісте тілдік құбылыстарды талдау және оларды практикалық қажеттілікке айналдыру дағдыларын жетілдіретін шығармашылық жұмыстардың орны бөлек.
Салыстыру тапсырмалары
- • Күнделікті тұрмыс тақырыбы мен ғылыми тақырыпта сөйлеуді салыстыру.
- • Жиналыстағы сөз бен радио/теледидардағы ауызша сөз үлгілерін салыстыру.
- • Өзіндік ерекшеліктерін анықтау (лексика, құрылым, сөйлеу жағдайы).
Норма мен еркіндік
Радио мен теледидардағы сөз формасы жағынан ауызша болғанымен, тілдік құралдарды қолдануда әдеби норма жиі сақталады. Ал дайындықсыз сөйленетін қарапайым ауызекі тілде диалектілер мен қарапайым сөздер араласып кетуі ықтимал.
Көркем мәтіндегі ауызекі сөйлеуді талдау
Ауызекі сөйлеу стилімен жазылған көркем мәтін үзінділеріне стилистикалық талдау жасатуға үйрету маңызды. Мұнда тақырып пен сөйлеу жағдайына, лексикалық құрамға, сөз үлгілеріне, сөйлем құрылысына, сөздердің орын тәртібіне назар аударылады.
Мәтін үлгілері
— Жарықтарым-ау! Кінәгені түзеткен кісі жоқ.
— Болыстың басы екеу дейсіздер ме?
— Не қыл дейсіңдер?
— Болмайтын жұмысты айтпаңдар.
— Ақылға түсіңдер!
— Жігіттер тоқтамайды.
— Мылжыңдап барасың, антұрған.
— Құдай ақы, рас. Біздің қатыннан құрт сұрап әкетті.
Диалогпен жұмыс: реплика, ырғақ, көңіл күй
Жаттығулардағы диалогтерді орындата отырып, сөйлеу мәнеріне, диалог айтушының көңіл күйі мен сезіміне, дауыс ырғағының ерекшелігіне мән беріледі. Жаттығуды орындағаннан кейін оқушылардың бұрынғы білімдеріне сүйеніп, диалогтің өзіндік белгілерін жинақтауға болады.
Есте сақтайтын тұстар
- • Ауызекі сөйлеу тілі көбіне диалогке құрылады.
- • Диалог репликалар тізбегінен тұрады.
- • Репликалар қысқа әрі тұжырымды келеді.
Осыны негізге ала отырып, оқушыларға өздері бірнеше диалог құрастырту тиімді. Үй тапсырмасы ретінде оқыған газет-журналдарынан немесе көркем әдебиеттен диалогтерді теріп жазуды тапсыруға болады.
Қолданылу формалары және тақырыптық тапсырмалар
Ауызекі сөйлеу стилі жарыссөз, дәріс, консультация, баяндама, әңгімелесу сияқты формаларда көрінеді. Сабақ барысында Қазақстанның табиғаты, халық шаруашылығы, байлығы туралы әңгіме айтқызуға, дәріс оқытуға, баяндама жасатуға болады.
Баяндама үлгісі: «Қазақстан табиғаты және қазба байлықтары»
Қазақстанның табиғаты алуан түрлі. Еуразия материгінің орталық бөлігінде орналасқан және дүниежүзілік мұхиттан алыс жатқан ел болғандықтан, ауа райы құрғақ, жерінің үштен екі бөлігі қуаң, шөлейтті аймаққа жатады.
Жерінің кеңдігі соншалық: солтүстігінде қар енді еріп жатқанда, оңтүстік өңірлерінде жеміс ағаштары гүлдеп жатады.
Жер қойнауы пайдалы қазбаларға өте бай. Дүние жүзінде теңдесі жоқ, қалыңдығы 150 метрге дейін жететін көмір алабы — Екібастұз — қазақ жерінде орналасқан.
Қазақстан экономикасы ауыл шаруашылығымен ғана шектелмейді: өнеркәсіп салалары өндірген өнімдерімен де әлемге танымал. Балқашта қорытылатын мыс Лондондағы халықаралық түсті металл биржасында сапа эталоны ретінде бағаланады.
Қорытынды бағдар
Ауызекі сөйлеу стилін меңгерту — тек теорияны түсіндіру емес, жағдаятты сезіну, норманы ажырату, диалогті құрастыру және сөйлеу әуезін (интонация, екпін, ырғақ) тәжірибеде қолдану арқылы қалыптасатын дағды.