Жүйке саласы психикалық әрекеттердің негізі
Психиканың физиологиялық негіздері
Адамның психикалық әрекеттерін, ақыл-ой мен сананың ағымдарын, олардың қалыптасуы мен даму жолдарын түсіну үшін жүйке жүйесі мен мидың құрылысы және қызметі туралы білім қажет. Психика — ерекше ұйымдасқан материяның, яғни мидың қасиеті ретінде пайда болатын құбылыс. Демек, психика жоғары ұйымдастырылған материяға тән, ал бұл жоғары материя — ми мен жүйке жүйесі.
Жүйке жүйесі психиканың негізі болғандықтан, оның құрылысы мен әрекетін, өсіп-даму ерекшеліктерін білмейінше, психиканың қалай дамитынын да толық түсіну қиын. Жүйке жүйесі бездермен және түрлі химиялық заттармен бірлесе отырып, адамның жан қуаттарын реттеп, сыртқы дүниемен байланысын ұйымдастырады. Егер жүйке жүйесі болмаса, әрекеттер бір орталыққа бағынбай, үйлесімсіз жүрер еді; сыртқы ортамен дұрыс қатынас та қалыптаспай, оны тану мен өзгерту, сан алуан бейнелерді жасау мүмкін болмас еді.
Жүйке жүйесін зерттеу тәсілдері
Жүйке жүйесі өте күрделі болғандықтан, оны зерттеуде әртүрлі ғылыми әдістер қолданылады. Негізгілері:
- Салыстырмалы физиология деректерін талдау
- Эксперименттік физиология материалдарын зерттеу
- Медициналық клиника фактілерін жүйелеу
- Ұрықтық даму кезеңі барысында жүйке жүйесінің қалыптасуын бақылау
Осы тәсілдер арқылы жүйке жүйесінің өсіп-дамуы мен оның психикаға ықпалы, сондай-ақ ми мен психиканың байланысы нақтыланады.
Психикалық дамудың биологиялық және әлеуметтік шарттары
Адам психикасының даму ерекшеліктерін тек биологиялық жетілу және тұқым қуалау заңдарымен түсіндіру — теориялық тұрғыдан да, практика жүзінде де қате түсінікке әкелуі мүмкін. Мұндай ұстаным педагогтың рөлін әлсіретіп, тәрбиенің ықпалын елемей қояды.
Маркстік педагогика мен жас ерекшелігі психологиясы психикалық дамудың заңдары әлеуметтік жағдайлармен сабақтас екенін, ал дамудың өзі баланың өмір сүру ортасы мен тәрбиесінің күрделі жиынтығымен анықталатынын басшылыққа алады. Осы тұрғыда маңызды сұрақ туындайды: биологиялық шарттардың, тұқым қуалаушылықтың, нейрофизиологиялық ерекшеліктердің психикалық дамуындағы рөлі қандай?
Жоғары психикалық функциялар және табиғи функциялар
Адамның психикалық іс-әрекеті өте күрделі құрылым және ол, ең алдымен, баланың тіршілігі мен тәрбиесімен байланысты. Сөздік-логикалық ес, ұғынымды ойлау, заттық қабылдау сияқты жоғары психикалық функциялар биологиялық тұқым қуалаушылық арқылы дайын күйінде берілмейді. Бұл олардың тарихи даму барысында өзгеріп, жетілуіне мүмкіндік бар екенін көрсетеді.
Күрделі психикалық іс-әрекет
Ойлау мен сөйлеу сияқты қабілеттер өмір тәжірибесі, қарым-қатынас және оқыту арқылы қалыптасады.
Қарапайым табиғи функциялар
Мысалы, қозу мен тежелу процестерінің арақатынасы сияқты жүйкелік ерекшеліктер психикалық дамудың кейбір қырларына ықпал етуі мүмкін.
Психикалық іс-әрекет қарапайым функцияларды да қамтиды. Мысалы, музыкалық қабілет пен дыбысты дәл айыра білу, математикалық ойлау мен кеңістіктік талдау-синтез функцияларының белгілі байланыстары бар. Әдетте нышандар деп аталатын табиғи қасиеттер сыртқы жағдайлардың әсерімен қалыптасатын күрделірек іс-әрекеттердің құрамына кіреді.
Мысал: ми зақымдануы және функциялардың бұзылысы
Кей жағдайларда қарапайым функция бұзылғанда, ол өзінен жоғары орналасқан күрделі психикалық әрекеттердің де орындалуына әсер етеді. Мәселен, ми қабығының желке–самай аймағы зақымданса, кеңістіктік синтез бұзылып, бұл есептеу қабілетіне зиянын тигізіп (акалькулия), оқу-әрекетінің нәтижесін төмендетуі мүмкін.
Қалыпты даму жағдайында нышандар — психикалық дамудың шарттарының бірі ғана. Тіпті қарапайым функциялардың өзі де арнайы ұйымдастырылған әсердің ықпалымен дами алады: мысалы, психологтар жоғары естігіштікті қалыптастырудың әдістерін ұсынған.
Күрделі психикалық іс-әрекет пен қарапайым функциялар арасындағы жанама әрі жылжымалы байланыстар миының шектеулі аймақтары зақымданған науқастарға жүргізілген қалпына келтіру жұмыстарында да байқалады. А. Р. Лурия және оның қызметкерлері көрсеткендей, сөйлеу мен ойлау процестерінің құрылымын қайта құру арқылы орнын толтыру мүмкіндіктері кең.
Жоғары жүйке қызметінің типі және оның ықпалы
Ми қызметінің тұқым қуалайтын ерекшеліктерінің бірі ретінде жоғары жүйке қызметінің типі аталады. Ол жүйке процестерінің күшін, қозғалғыштығын және тепе-теңдігін сипаттайды. Бірақ бұл қатынас бірмағыналы емес: ол баланың жеке басының құрылымына және даму процесінің күрделі жүйесіне кірігіп, көбіне солармен айқындалады.
Мысалы, жүйке процестерінің жоғары қозғалғыштығы бір жағдайда тез ойлауға және іс-әрекет тәсілін қайта құруға мүмкіндік берсе, екінші жағдайда алаңдаушылық пен ырықсыздыққа итермелеуі мүмкін. Демек, физиологиялық, тұқым қуалайтын функциялар дамудың кейбір жақтарына әсер еткенімен, шешуші фактор болып саналмайды. Даму мазмұны мен механизмдері көптеген жағдайлардың жиынтығымен анықталады, ал олардың ішінде жетекші орын — оқыту мен тәрбиелеу жағдайларына тиесілі.
Сана, «ақылсыздық» және адам мен жануар айырмасы
Адам әрекетіндегі «ақылсыздық» деп кейде мидың, сананың іске белсенді араласпай, дағдылы тәсілдерге сүйеніп, естелік пен үйреншікті әрекетке иек артуын айтамыз. Бірақ мұндай жағдайда да адам әдептілік шегінен толық шығып кетпейді. Нағыз санасыздық жануарларда айқын байқалады: оларда міндет-мақсат, ар-ұят, әдептілік нормалары адамдағыдай әлеуметтік-саналық деңгейде қалыптаспайды. Бұл адам психикасының санамен басқарылып, бағытталатынын және жануар психикасынан әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді.
З. Фрейд көзқарасына сын
Австриялық психоаналитик З. Фрейд адамда да санадан тыс, ойсыз инстинктер (мысалы, аналық және жыныстық инстинктер) басым болып, санаға толық бағынбайды деп дәлелдеуге тырысты. Оның пікірінше, ұяттылық пен әдептілік сияқты нормалар — қоғамда ғана орныққан жасанды тәртіп; ал адам жалғыз қалғанда олардан бас тартып, тағылық күйге түсуі мүмкін. Бұл көзқарас адамгершілік ұстанымдарына қайшы болып, адамды хайуандық деңгейге түсіріп көрсетеді.
Id және ego
Фрейд адамның психикасында екі күшті бөледі: id (аморальдық, импульстік бастау) және ego (тәртіпке келтіретін, реттеуші бастау). Ego id-ті тежеп, бақылауда ұстайды дейді.
Негізгі дау
Фрейд кей тұстарда id-ті қолдауға бейім пікір айтады (мысалы, «Мәдениеттегі қанағаттанбаушылық» еңбегінде). Осы тұжырымы қабылдауға келмейді.
Интуицияның өзі санасыздықпен теңестірілмейді. Адамда санадан тыс процестер бар болғанымен, олар сананы толық жоққа шығаратын негіз бола алмайды.
Р. Авенариус және сананың табиғаты туралы пікір
Р. Авенариус сананы мидың жемісі емес, «принциптік координация» бойынша сырттан келетін дайын құбылыс деп түсіндіреді. Ол «мен» (сана, сезім) және «мен емес» (объективтік дүние) ұғымдарын ажыратып, олардың арасындағы байланыстың түп негізі «мен» деп есептейді: «мен емес» «менсіз» өмір сүре алмайды дейді. Бұл — субъективтік-идеалистік ұстаным.
Мәселенің шынайы жағы — керісінше: «мен» объективтік дүниеге тәуелді. Адамдағы сана мен сезім — объективтік дүниенің бейнесі, жаңғырығы. Адам бойындағы күш-қуат та, білім де сыртқы дүниені сезіну, тану және түсіну арқылы қалыптасады.
Қорытынды: сана — объективті дүниенің шығармашылық бейнесі
Саяси, философиялық, ғылыми, көркем әдеби және діни қорытындылардың түрткісі мен қайнар көзі — объективті дүние, қоғамдық болмыс, өмір тәжірибесі және шешілмеген мәселелер. Сол мәселелерді бейнелеу, талдау және қорыту арқылы ой дамиды, әлем тереңірек түсініледі, зерттеу мүмкіндігі кеңейеді.
Ғылыми жаңалықтар, терең тұжырымдар, көркем шығармалар, жан-дүниені қозғайтын ән мен күй — бәрі де мидың жұмысының нәтижесі. Алайда мұндай нәтижеге жету үшін көп білу, өмірді терең ұғыну, талдау, қорыту және жаңа талғам қалыптастыру қажет.
Негізгі анықтама
Сана — объективті дүниенің адам миында пайда болатын субъективтік бейнесі, сәулесі. Бірақ ол жай ғана көшірме емес, шығармашылық бейне.