Қазақстанда өнеркәсіптердің дамуы туралы қазақша реферат

Қазақстанда өнеркәсіптің дамуы: алғашқы бесжылдықтардан соғыс қарсаңына дейін

Егіншілік пен мал шаруашылығы шикізаттарына бай аграрлық республика болған Қазақстанда алғашқы екі бесжылдық кезеңінде тамақ және жеңіл өнеркәсіптің көптеген салалары жедел дамыды. Бұл үрдіс тек Қазақстан тұрғындарын ғана емес, сондай-ақ Оралды, КСРО-ның Орталық аймақтарын және өзге өңірлерді тұтыну тауарларымен, әсіресе азық-түлікпен қамтамасыз ету қажеттілігінен туындады.

Тамақ өнеркәсібі: ет, ұн, балық және қант өндірісінің күшеюі

Тамақ өнеркәсібінде ең қарқынды дамыған бағыттар — ет, ұн, балық және қант өндірісі. Ет өнеркәсібінің негізгі тірегі үш ірі кәсіпорын болды: қайта жаңғыртылған Орал ет комбинаты, сондай-ақ жаңадан салынған Петропавл (1929–1931) және Семей (1931–1934) ет комбинаттары. Бұдан бөлек, Алматы, Қарағанды және басқа да ірі қалаларда ет комбинаттары іске қосылды.

Ұн-жарма саласында Алматы, Семей, Қарағанды және Шымкент ұн тарту комбинаттары, Қызылордадағы күріш өңдеу зауыты сияқты ірі кәсіпорындар бой көтерді. Қант өндірісінде 1934 жылы Талдықорған және Мерке қант зауыттары, ал 1937 жылы Жамбыл қант зауыты жұмысын бастады. 1937 жылы іске қосылған Гурьев балық-консерві комбинаты да тамақ өнеркәсібіндегі аса ірі кәсіпорындардың қатарына кірді.

Жеңіл өнеркәсіп: жаңа нысандар және ескі кәсіпорындарды қайта құру

Осы жылдары жеңіл өнеркәсіп те едәуір алға жылжыды: 1931 жылы Алматыда алғашқы тігін фабрикасы ашылды, Семей мен Алматыда ірі жүн жуатын кәсіпорындар салынды, Петропавлдағы құрым зауыты және басқа өндірістер кеңейтілді. Дегенмен басты назар көбіне бұрыннан жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құруға аударылды. Олардың қатарында Қарғалы шұға фабрикасы, Петропавл былғары зауыты, Петропавл мен Оралдағы пима басу зауыттары, сондай-ақ Алматы, Семей және Оралдағы жүн жуатын өндірістер болды.

Үшінші бесжылдықтың алғашқы жылдары: өндірісті орналастыру және механикаландыру

Соғыс қарсаңында, үшінші бесжылдықтың алғашқы жылдарында тамақ және жеңіл өнеркәсіп айтарлықтай табысқа жетіп, кәсіпорындарды тиімді орналастыру жолға қойылды. Алматыда қуатты жаңа тігін фабрикасы салынды, ескі фабрика қайта жөнделді, Семей былғары комбинаты жаңартылды. Семейде шұға комбинаты, Алматыда аяқ киім фабрикасы сияқты нысандар бой көтерді.

Ет өндірісінде Семей, Петропавл және Орал комбинаттары өнім көлемін арттырды. Нан пісірудің механикаландырылған тәсілі кең тарады: Қарағанды, Алматы, Лениногорск және Балқашта автоматтандырылған нан зауыттары, Жамбыл мен Қызылордада механикаландырылған наубайханалар салынды.

Ірі қалаларда сүт зауыттары іске қосылды, май шайқау зауыттарының саны артты. Оңтүстік Қазақстанда мақта майын өндіру қалыптасты: қайта салынған Шымкент май шайқау зауыты ірі кәсіпорынға айналды. Алматы жеміс-жидек комбинатының ауқымы сақталды, ал 1938 жылы Алматы шарап зауыты іске қосылғаннан кейін шарап өндірісі дами бастады.

Өнеркәсіптік серпіліс: кәсіпорын саны және өндіріс құрылымының өзгеруі

Республика өнеркәсібінің жаңа деңгейге көтерілуі соғыс қарсаңындағы жылдары айқын байқалды: осы кезеңде 700-ге жуық өндірістік және көлік-тасымал кәсіпорны жаңадан құрылды. 1940 жылы республикада 2,5 мыңға жуық жаңа және бұрынғы бесжылдықтарда қайта құрылған ірі өнеркәсіп орындары жұмыс істеді.

Қазақстанның ірі өнеркәсібі өнімінің үштен екісін берген 268 жаңа және толық қайта құрылған кәсіпорында өндірістік қорлардың 80%-дан астамы және республика жұмысшыларының жартысына жуығы шоғырланды. Индустрияландыру нәтижесінде Қазақстан аграрлық елден индустриялы-аграрлы республикаға айналды: 1940 жылы халық шаруашылығының жиынтық өніміндегі өнеркәсіп үлесі 60%-ға жетіп, ауыл шаруашылығы үлесінен (40%) асып түсті.

Алайда өндіріс құрылымында басымдық өндіріс құралдарын өндіруге ойысты: 1939 жылы бұл бағыттың үлесі 52%-ға жетті. Бұл ауыр өнеркәсіп салаларының — металл өңдеу, түсті металлургия, көмір, химия, электр қуатын өндіру және басқа бағыттардың — салыстырмалы түрде жылдам дамуының нәтижесі еді. Соған сәйкес тұтыну тауарларын өндіру үлесі біртіндеп қысқарып, 1939 жылы 48%-ға дейін төмендеді.

Қайшылықтар: шикізаттық бағдардың күшеюі және тәуелді жеткізілімдер

Өнеркәсіптік прогреспен қатар, республиканың шикізаттық бағытын күшейткен бірқатар олқылықтар байқалды. Жергілікті жерде өндіріс құрал-жабдықтары мен тұтыну тауарларын өндіруге мүмкіндік бола тұра, көптеген өнімдер үнемі сырттан әкелінді. Қазақстан Орталықтан және басқа аймақтардан станоктар, приборлар, құрал-жабдықтар, машиналар, автокөліктер, тракторлар, комбайндар, құрылыс материалдары ғана емес, киім-кешек, аяқ киім секілді күнделікті тұтынатын заттарды да тасымалдауға тәуелді болды.

Батыс Қазақстан мұнайы өңдеуге Ресейге жіберілді, ал республикада мұнай өңдейтін зауыттың болмауы құрылымдық әлсіздікті көрсетті. Құрылыс материалдары өнеркәсібі де жеткілікті дамымады: кірпіш өндірісі барлық жерде бірдей жолға қойылмағандықтан, әйнек пен цемент сияқты материалдар сырттан әкелінді. Жүн, мақта, былғары сияқты шикізат мол болғанымен, тоқыма мен мақта-мата тәрізді жеңіл өнеркәсіптің ірі комбинаттары салынбай, ұсақ өндірістер халық сұранысын толық өтей алмады.

КСРО ауқымындағы орын: шикізат базасы ретінде күшею

Индустрияландыру жағдайында Қазақстанның КСРО өнеркәсібі үшін шикізат көзі ретіндегі рөлі одан әрі артты. Республика жеңіл және тамақ өнеркәсібіне арналған шикізат дайындаудың ірі базасына айналды: 1940 жылы жуылған жүн мен сырт киімдерге арналған былғары тауар өндіруден КСРО бойынша төртінші, мақта-мата және жүн иіруден бесінші орынға шықты.

Мысалы, 1936 жылы 104,6 мың тонна мақта, 200 мыңнан астам ірі және 900 мыңға жуық ұсақ тері дайындалды. 1939 жылы 8,1 мың тонна жүн, оның ішінде 53,6 тонна биязы және жартылай қылшықты жүн өткізілді. Бұл шикізат жергілікті өңдеу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, КСРО-ның индустриясы дамыған аймақтарына жөнелтіліп отырды.

Кен орындарының бай қоры мен өндірістің қарқынды дамуына байланысты Қазақстан түсті металл өндіруден КСРО бойынша екінші, мұнай және көмір өндіруден үшінші орынға көтеріліп, Кеңес Одағының машина жасау, электротехникалық, химиялық өнеркәсібі мен теміржолдарының маңызды жабдықтаушысына айналды.

Соғыс қарсаңында мұнай айыру (Гурьев), машина жасау (Ақтөбедегі «Қазсельмаш»), цемент және басқа өндірістерді дамыту бағытында алғашқы қадамдар жасалғанымен, бұл жалпы үрдістің — республиканың шикізаттық сипатының — түбегейлі өзгеруіне жеткіліксіз болды.

Қазақстан өнеркәсібін игерудегі патшалық саясат: отарлық сипаттың қалыптасуы

Патшалық Ресей әр түрлі халықтарды отарлық қанау жүйесіне негізделген ірі империяға біріктірді. Қазақстан да осы самодержавиенің отарына айналып, ұзақ уақыт бойы төмен шаруашылық және мәдени даму деңгейінде қалды. Қазақстандағы капиталистік өнеркәсіп бастапқы кезеңінен-ақ айқын отаршылдық сипатта болды.

Бұл дамудың екі ерекшелігін бөліп көрсетуге болады. Біріншіден, аймақта өнеркәсіп табиғи жолмен қалыптасқан капиталистік қатынастар негізінде емес, сырттан келген көпестер капиталы арқылы пайда болды. Екіншіден, қазақтың ұлттық капиталы өнеркәсіптің құрылуы мен дамуына іс жүзінде қатыспады: ұлттық сауда-өсімқор буржуазия көбіне өнеркәсіп капиталы мен жергілікті нарық арасындағы дәнекер қызметін атқарды. Нәтижесінде өнеркәсіп пролетариатының ұлттық кадрлары негізінен орыс өнеркәсіпшілері үстемдік еткен сауда-өнеркәсіп орталарында қалыптасты.

Сауда капиталы және монополиялық ықпал: Попов мысалы

Патша өкіметінің өндірісті игерудегі саясатында бірнеше бағыт байқалады. Соның бірі — орыстың сауда капиталының орны және оған берілген жеңілдіктер. Мысалы, белгілі Сібір саудагері С. И. Попов Қазақстанның тау-кен ісіндегі ірі монополиялардың иесі саналды: оған шамамен 1500 шаршы шақырым аумақты қамтыған кен орындары тиесілі болды. Павлодар уезіндегі Александровск кенінде 1870 жылы ол 930 пұт көмір пайдаланып, 1180 пұт мыс өндіргені айтылады.

Орыс капиталы Қазақстанға біртіндеп еніп, отарлау және қанау сипатын күшейтті: өлке бір жағынан бүкілресейлік нарыққа кіріктірілді, екінші жағынан Ресейдің орталық өндіріс тауарлары өтетін арзан нарық әрі шикізат көзіне айналды. Бұл үрдіс капитализмнің монополиялық кезеңімен тұспа-тұс келді.

Мұнай, көмір және алтын: игеру мен ресурстың сарқылу қаупі

Қазақстандағы мұнай өндіру ісінде 1899 жылы Қарашұңғылда барлау басталып, 1911 жылы Доссорда екінші мұнай көзі ашылды. Революцияға дейін 117 іске асқан бұрғылау орны және 166 барлау бұрғысы болған, олардың шамамен жартысы Доссорда жүргізілген. Мұнай өндіруде қарапайым техникалық талаптар жиі сақталмай, кен байлығының мерзімінен бұрын таусылу қаупін күшейтті.

Сонымен қатар, XIX ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Қазақстанда көмір бассейндері ашылды: Боралдай және Леңгір. 1866 жылы инженер Татаринов Шымкент пен Ташкент аралығынан сапалы көмір қорын тапқанын хабарлаған. Леңгір бассейні Шымкент пен Ташкент өндірістерін көмірмен қамтамасыз етті.

Тау-кен өндірісінде 1880–1890 жылдары алтын өндіру де ерекше орын алды. Өскемен уезінде 125-тен астам кеніш жұмыс істегенімен, XX ғасыр басында салық ауыртпалығы, қатынас жолдарының алыстығы, қаржы мен құрылыс материалдарының тапшылығы сияқты себептерден кеніш саны 50-ге дейін қысқарды. 1882–1892 жылдары алтын өндіру 13,31 пұттан 23,38 пұтқа дейін өсті. Революцияға дейін Қазақстан аумағында 16 алтын өндіретін өндіріс болғаны айтылады.

Химия өнеркәсібінің бастауы: Шымкент сантонин зауыты

Оңтүстік Қазақстандағы химия өнеркәсібінің бастамасы ретінде Шымкент сантонин зауыты аталады. Сантонин — дермене жусан тұқымынан алынатын емдік өнім. XIX ғасырдың 80 жылдарында бұл бағалы шикізат қоры Сырдария облысындағы Шымкент пен Әулие-Ата уездерінде ғана сақталғаны көрсетіледі. Шымкент зауыты Ресейдегі сантонин өндіретін жалғыз кәсіпорын ретінде өнімін Англия, Америка, Германия, Жапония, Қытай, Үндістан және басқа елдерге шығарған.

Сонымен бірге шетелдік капиталдың ықпалы күшейіп, геологиялық барлауға жеткілікті қаржы салмай-ақ, дайын кен орындарын арзанға иелену тәжірибесі кең тарады. Бұл жағдай жергілікті еңбек күшіне қатысты кемсітушілікпен, төмен жалақымен және кәсіби біліктілікті арттыру мүмкіндіктерінің шектеулілігімен ұштасып отырды.

Өңдеуші өнеркәсіп (XIX ғасырдың екінші жартысы – 1917 жыл): жергілікті қажеттілік пен сыртқы нарық

Қазақстан Ресей құрамына кіргеннен кейін өңдеуші өнеркәсіптің көп салалы түрлері дами бастады. Жер өнімдері мен мал шаруашылығы өнімдерін өңдеу қазақ қоғамына бұрыннан белгілі болғанымен, ол көбіне қосымша кәсіп сипатында еді, ал негізгі тіршілік көзі көшпелі мал шаруашылығы болды.

Өңдеуші өнеркәсіп кен-зауыт салаларынан айырмашылығы — ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу жергілікті қажеттілікпен тығыз байланысып, өлкенің әлеуметтік-экономикалық өміріне ықпал етті. Кәсіпорындарды шартты түрде екі топқа бөлуге болады:

Толық емес деректер бойынша, 1886 жылы Қазақстанда 1028 ұсақ өнеркәсіп орны болса, 1895 жылы олардың саны 2124-ке жеткен. Осы уақыт аралығында жұмысшылар саны 3432-ден 5493-ке өсті, ал айналымдағы өнім құны 2395,1 мың сомнан 3929 мың сомға артты.

Темекі, былғары, тұз және жүн жуу: кең тараған кәсіп түрлері

Темекі өндірісі де қалыптасты: Верный қаласына жақын Үлкен станцияда Гаврилов темекі плантациясын ұйымдастырып, фабрика ашты. 1883 жылы плантацияда 67 жұмысшы, фабрикада 15 жұмысшы және 2 шебер еңбек етіп, темекі жапырағын кесетін 1 станокпен папирос орау қолмен жүргізілгені айтылады.

Солтүстік Қазақстанда тері өңдеу кәсібі өңдеуші өнеркәсіптің дамыған салаларының бірі болды: 1890 жылы Шучинск станциясында 8 тері илейтін зауыт, Петропавл қаласында 10 зауыт болған. Кейін зауыттар саны біршама азайғаны көрсетіледі. Оңтүстік Қазақстанда былғары өңдеу Ресейге қосылғанға дейін-ақ пайда болып, 1870 жылдардың аяғына дейін қолөнер түрінде дамыды; Жетісуда және Сырдарияда ондаған кәсіпорын жұмыс істеген.

Тұз өндіру де тұрғын өмірінде маңызды рөл атқарды. Шымкент уезіндегі Қаракөл көлінен алынатын тұзға сұраныс жоғары болған. Тұз алу тәсілдері көбіне қарапайым болып, 1 пұт тұздың бағасы тасымал қашықтығы мен қиындығына қарай 25 тиыннан 4 сомға дейін өзгерген.

Жүн жуу кәсіпорындары кең тарады: 1913 жылы Оңтүстік Қазақстандағы 16 жүн жуатын өндірісте 270 550 пұт жүн жуылғаны, нәтижесінде дайын, таза, жуылған және іріктелген жүн алынғаны келтіріледі. Петропавлдағы жүн жуатын мекемелерде жұмыс уақыты ұзақ болып, еңбек жағдайы ауыр болғаны да аталады.