Ұқсастықтары
Бұл мәтін Е.В. Тарле мен А.З. Манфредтің Наполеон туралы еңбектерін салыстырады: авторлардың кейіпкерді қалай сипаттайтынын, қандай деректерге сүйенетінін және қандай бағалау беретінін ашады. Негізгі өзек — екі тарихшының ортақ тұстары мен айқын айырмашылықтары.
Негізгі сұрақ: бір тұлға туралы екі еңбек неге әртүрлі әсер қалдырады? Жауап көбіне жазу стиліне, таңдалған мазмұнға және авторлық көзқарасқа байланысты.
Ұқсастықтары
Жастық шағы мен мінез ерекшеліктері
Екі автор да Наполеонның жастайынан ерекше еңбекқор болғанын атап өтеді. Тарле «еңбек пен қатал тәртіпке деген сүйіспеншілікті Наполеон анасынан алды» деген ой айтады. Сонымен қатар екеуі де оның тұйық, оқшау, ашуланшақ әрі шыдамсыз болып өскенін көрсетеді.
Тарледе келтірілетін естелік сөздері:
«Маған ешнәрсе жақпады. Мен ұрып-соғуға, төбелеске жақын едім, мен ешкімнен қорықпайтынмын. Біреуді ұрсам, екіншісін тырнайтынмын, менен бәрі қорқатын».
Манфред те Наполеонның Бриеннде, Парижде, Валанста, Оксоннда құрдастарымен етене араласа бермегенін, бірақ өзін қор қылдырмағанын айтады. Екі тарихшы да оның кітап сүйгіштігін, жас кезінде ағартушыларды қызыға оқығанын, алайда кейін олардың пікірлерімен толық келіспегенін жазады.
Ерте саяси пайымдары мен қатқыл бағалары
Манфред Наполеонның 1788 жылы қолжазба дәптеріне жазған тұжырымын келтіреді: «Еуропада тақтан тайдырылуға лайық емес билеушілер аз қалды». Ал Тарле 1792 жылғы 20 маусым оқиғасына байланысты Наполеонның Тюильри сарайында халықты көргендегі қатқыл пікірін береді: «Қандай қорқақ! ... Зеңбірекпен 500–600 адамын атқанда, қалғаны өздері-ақ қашып кетер еді».
Әскери дарыны және шешім қабылдау қабілеті
Екі тарихшы да Тулоннан кейін Наполеонның аты шығып, генерал атағын алғанын, 1796–1797 жылдардағы Италия жорығының сәтті өткенін сипаттайды. Олардың пікірінше, Наполеон керек кезде дұрыс шешім қабылдай білетін, әрі белгілі бір «артистік» қабілетке ие болған.
Манфред оның жастық шағында жазған көптеген шығармаларын мысал етеді. Тарле болса Наполеонның әр кезде айтқан, кейін қанатты сөзге айналған тіркестерін келтіру арқылы оның шешендік қабілетін танытады. Екеуі де Наполеонды әскери іске қабілетті, дарынды қолбасшы ретінде көрсетеді.
Билікке ұмтылыс, цензура және жеке өмір
18–19 брюмерден кейін консул ретінде Наполеонның шексіз билікке ұмтылысы өзі басшылық еткен конституция мазмұны арқылы ашылады. Екі еңбекте де сөз бостандығының Францияда да, жаулап алынған елдерде де шектелгені айтылады.
Сондай-ақ екеуі де Наполеонның әулетті жалғастыру мақсатымен Австрия императорының қызы Мария Луизаға үйленгенімен, өмірінде бір ғана әйелді — Жозефинаны — шын сүйгенін жазады.
Ресейден кейінгі кезең және жоғалған мүмкіндіктер
Ресейдегі жеңілістен кейін Наполеон Францияға оралып, жаңа коалицияны Дрезден мен Бауценде жеңсе де, бейбіт келісімге келуден бас тартқанын, сөйтіп өзіне тиімді мүмкіндікті жіберіп алғанын екі тарихшы да баяндайды. Сонымен бірге Фуше мен Талейранды жоғары қызметке қойса да, іштей сенбегенін және бұл күмәннің негізсіз болмағанын атап өтеді.
Екі автордың ортақ қорытындысы: Наполеон — ұлы қолбасшы, билікқұмар, ержүрек тұлға. Жаулап алынған елдерде феодалдық тәртіп жойылып, соғыстар «прогрессивті» сипатқа ие болғанда ғана оның әрекеттері сол қоғамдарға пайда әкелді.
Екі тарихшы да Наполеонның Ресейге кіргеннен кейін шаруаларды басыбайлықтан босату ойы болғанын, бірақ оны іске асырмағанын жазады.
Айырмашылықтары
Жазу стилі
Тарле көбіне факті мен нақты әрекеттерді береді. Манфред керісінше — кейіпкердің ішкі дүниесіне үңіліп, дәптерлері мен жазбалары арқылы ой әлемін ашуға тырысады.
Мазмұн
Манфред жеке тұлғалармен қарым-қатынасқа, психологиялық қырларға және қосымша әдебиеттерді талдауға көбірек орын береді. Тарледе халықаралық жағдай мен деректік қанықтық басым.
Көзқарас
Тарле Наполеонды көбірек саяси қайраткер әрі жаулап алушы ретінде қарастырса, Манфред оны тағдыры бөлек, қателесуі мүмкін тұлға ретінде жақындатады.
1) Жазу стиліндегі айырма
Тарле еңбегінде оқиғаны ықшам беріп, кейіпкердің көңіл күйін ұзақ суреттей бермейді; тараулары қысқа әрі нұсқа. Манфред Наполеонның жан дүниесін ашуға ұмтылып, жас кезіндегі дәптерлерін, ой-толғамдарын оқырманға ұсынады.
Тарледегі көркем сипаттау үлгісі (Эльбадан оралуы туралы):
«Бұл — өміріндегі ең соңғы бақытты күні еді. Далада көктем тұрды — үміт сыйлайтын кезең, ол Париждің қайталанбас көктемгі лебін дем алып тұрды».
2) Мазмұндағы айырма
Екі автор да Наполеон өміріндегі басты оқиғаларды қамтиды. Дегенмен Манфред жеке байланыстарды ұсақ-түйегіне дейін ашады: Паоли Паскуалимен жақындасу талпынысы, оған жазған хаттары, Корсикаға оралып аралдың саяси өміріне араласуы, Паолидің салқын қабағы және Конвент депутаты К. Сальичеттидің қолдауы сияқты жайттарды кеңінен береді. Тарле бұл мәселелерде терең талдаудан гөрі фактілермен шектеледі.
Манфред Наполеонның ерте кезеңдегі шығармаларын оның идеологиясын аңғартатын айғақ ретінде қарастырады; сондай-ақ Қасиетті Елена аралындағы соңғы жылдары жазған естеліктерінен көп мысал келтіреді. Бұдан бөлек, Луи Мадлен, Стендаль, Артюр Шюко сияқты авторлардың еңбектерін талдайды және Жозефинаға дейінгі Дезире Клариімен байланысты сезім тарихын, хат алмасуын да сөз етеді.
18–19 брюмер оқиғасын түсіндіруде Манфред Сийес рөлін маңыздырақ көрсетеді, ал Тарле Наполеонның жеке белсенділігін алға шығарады. Манфред төңкерістен кейін Наполеон мен Сийес арасындағы билік тартысын баяндайды; Тарле Сийесті айтарлықтай қарсылас ретінде көрсетпейді.
Тарледе жиі келтірілетін қанатты сөздер:
- «Ұлы нәрседен күлкілі нәрсеге дейін — бір-ақ қадам.»
- «Әрбір солдаттың дорбасында генералдың аса таяғы бар.»
- «Егер Англия қылышын қынабынан бірінші болып шығарса, мен ең соңғы болып қылышымды қынабыма салам.»
Бұл тіркестер Наполеон мінезін ашуға қызмет етеді деген тұжырым жасалады.
Сонымен қатар Тарле сол дәуірдің халықаралық ахуалына көбірек тоқталып, деректерді молырақ береді деген пікір айтылады. Осы арқылы ол Наполеонның билеушіге тән мінезін, қайсар қолбасшылық болмысын айқынырақ көрсетеді.
3) Көзқарастағы айырма
Манфред Наполеонның жастық шағындағы Корсикаға сүйіспеншілігін бірнеше рет ерекше атап өтсе, Тарле «наполеондық корсикалық патриотизмді асыра айту қажет емес» деп есептейді. Тарле Наполеонды ешқашан нағыз революционер болған жоқ деп кіріспесінде көрсетеді, ал Манфред оның «Еуропада тақтан тайдырылуға лайық емес билеушілер аз қалды» деген сөзін келтіріп, бұны революциялық ойдың белгісі ретінде талқылайды.
Египет пен Сирия жорығына қатысты Манфред Наполеонның Сен-Жан д’Акрды ала алмай, кейін Францияға жол тартуын қауіп-қатер жағдайымен түсіндіреді: автордың пайымынша, ол ең алдымен аман оралуды ойлаған. Тарле болса Суворовтың Италиядағы табыстары жөніндегі хабардан кейін «Бонапарт Директорияға нүкте қойып, билікті алу үшін оралды» деген бағалауға жақын келеді.
Манфред Наполеонның тағдырындағы «сәтті құтылуларға», қауіпке бас тіксе де аман қалатын ерекшелікке назар аударады; Тарле мұндай интерпретацияға мән бермейді. Манфред оның ырымшылдығын да бірнеше рет қайталайды: Жозефина «бақыт пен жеңіс әкелді» деген сенім, Неманнан өтер алдындағы аттан құлау оқиғасын жаман ырым санауы сияқты детальдарды береді. Тарле бұл тақырыптарды қозғамайды.
Ресейге соғыс ашу мәселесінде Манфред Наполеонның ішкі күмәнін, шешім алдындағы екіұдай күйін суреттейді. Тарле көбіне жеңілістен кейін айтылған мойындауды келтіреді: «Мен қателестім... қателік мақсатта немесе саяси орындылықта емес, жүргізу әдісінде болды». Манфред болса бұл науқанды Наполеон өміріндегі ең үлкен қателік ретінде бағалап, одан кейінгі әрекеттерін «қателіктің үстіне қателік» деп қаталдау түйіндейді; Тарле мұндай терминологияны қолданбайды.
Әскермен қарым-қатынас тұрғысынан Тарле Наполеонның солдаттарға: «Сендер ашсыңдар, нашар киінгенсіңдер. Мен сендерді құнарлы, бай жерлерге апарамын» деген сөзін келтіріп, әскердің оны қатты жақсы көргенін, бірақ Наполеонның оларды дәл сондай деңгейде жақсы көрмегенін айтады. Сонымен бірге Тарле Наполеонның армиямен бірге қиналғанын да атап өтеді, алайда кейбір әрекеттерінде жасандылық болғанын ескертеді.
Жалпылама түйін: Тарле Наполеонды билеушіге тән мінезі бар, мойымас қолбасшы, жаулап алушы әрі тарихи-саяси тұлға ретінде көрсетуге бейім. Манфред үшін Наполеон — ең алдымен ішкі әлемі бар, қателесетін, қайталанбас тағдыр иесі.
Қорытынды
Зерттеу жұмысы екі тараудан және төрт тақырыпшадан тұрады. Бірінші тарауда Е.В. Тарленің «Наполеон» және «Нашествие Наполеона на Россию» еңбектері талданады: «Нашествие...» кітабындағы жалпы ұстаным сипатталып, «Наполеон» туындысы терең әрі жан-жақты зерттеледі. Сонымен бірге А.З. Манфредтің «Наполеон Бонапарт» еңбегі қарастырылып, оған да сипаттама беріледі; әр тарау сыни тұрғыдан мұқият талданады.
Екінші тарауда Манфред пен Тарленің Наполеон туралы көзқарастарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары сарапталып, авторлардың жазу стилі, мазмұн таңдауы және бағалау ұстанымдары тұрғысынан еңбектердің бір-бірінен едәуір ерекшеленетіні көрсетіледі. Құрылым жағынан Манфред еңбегі алғысөз, он сегіз тарау және эпилогтан тұрса, Тарленікі кіріспе, он жеті тарау және қорытындыдан құралады.
Зерттеу барысында қай автор қандай мәселеге көбірек көңіл бөлгені және нені назардан тыс қалдырғаны ашылады: Тарле Наполеонның қанатты сөздерін көп келтіріп, мінезін айқындай түссе, Манфред оның жастық дәптерлеріндегі ойлары мен Қасиетті Елена аралында жазған естеліктеріне көбірек сүйенеді. Осылайша, екі еңбектегі ұқсастықтар мен айырмашылықтар жүйелі түрде тізбектеліп беріледі.