Еңестік дәуірдің ғылыми көпшілік, көркем әдебиеті оларға бірбеткей ғана баға беріп келді - билер рулық білікті топтардың ірі өкілдері
Қазақ тарихының шоғырлы тұсы деп XVII ғасырдың екінші жартысы мен XVIII ғасырдың алғашқы жартысын атау бекер емес. Бұл кезең қазақ ұлтының тарихындағы ең ауыр белестердің бірі болып, халық жадында жоңғар шапқыншылығынан туған қасірет пен жоқшылық жайлаған жылдар ретінде сақталды.
Жоңғарлар мен қазақтардың әскери қатынастарын сөз етпес бұрын бір маңызды жайтты нақтылаған жөн. «Жоңғар» атауы кей деректерде «сол қанаттың адамдары» деген мағынада түсіндіріледі; ал «қалмақ», «ойрат», «елүйіт» сияқты атаулар XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап жалпы моңғол ханының билігінен бөлініп, өз тайшылары басқарған батыс моңғолдық чорос, хошоуыт, дербет секілді тайпалардың әртүрлі тарихи аталымдары ретінде ұшырасады.
Орбұлақ және Салқам Жәңгірдің ерлігі
Қазақстан тарихының айшықты беттерінің бірі — Салқам Жәңгір сұлтанның Ердене Батұр қоңтажының жер қайысқан қолына қарсы тұрып, Жоңғар мемлекеті билеушісінің негізгі мақсаты болған Қазақ ордасын талқандауға жол бермеген ерлігі.
Бүгінде тарихи сананың қалыптасуы барысында ғалымдар, қаламгерлер мен зерттеушілер арасында ата тарихымыздың ең қастерлі тұстары жайлы пікірталастар тоқтаған емес. Сол таластың бір арнасы — Жәңгір сұлтанның аз қолмен Батұр қоңтажының қалың әскерімен бетпе-бет шығуы төңірегінде.
Бағаланбай келген жеңіс
Тарихшы Б. Ирмұқанов Жәңгір сұлтанның 1644 жылы 600 қазақ әскерімен жоңғар қоңтажы Батұрдың әскерін тас-талқан еткен жеңісі тарихта өз бағасын толық ала алмай отыр деп жазады.
Термопилмен салыстыру
Автор Орбұлақтағы жеңісті спарталық 300 жауынгердің Фермопил шатқалында парсы қолбасшысы Ксеркстің 30 мың әскеріне қарсы тұрғанымен деңгейлес оқиға ретінде бағалайды.
Дереккөздер ауқымы
В. В. Вельяминов-Зернов Орбұлақ туралы арнайы мақала жазса, И. Златкин бұл шайқас жайлы деректерді өз еңбегінде кең келтіреді; бес томдық «Қазақ ССР тарихы» мен 1993 жылғы «Қазақстан тарихы очерктерінде» де мәліметтер бар.
Отандық тарихымыздағы жеңістер мен ұлы істердің маңызын төмендетуге немесе елемеуге ұмтылу кездейсоқ құбылыс емес. Бұл — кезінде А. М. Панкратова атап өткен, тарихи шындықты бұрмалап, ата тарихты әлсіретуге бейім көзқарастан толық арылмай келе жатқанымыздың бір көрінісі.
«Алты жүз» туралы түсінік және әскери жаңалық
Қаламгер-зерттеуші М. Мағауин Жәңгір сұлтан мен Батұр қоңтажы арасындағы шайқасқа қатысты көзқарасын кеңінен білдірген алғашқы авторлардың бірі. 1644 жылы жазда жоңғарға барып қайтқан орыс елшісі Г. Ильин «Жәңгір сұлтанның алты жүз әскері бар» деп жазады. Мағауиннің пайымынша, «Жәңгір алты-ақ жүз адаммен аттанды» дейтін тұжырым осы дерекке сүйеніп орныққан.
Нақтылау: 600 адам — бүкіл әскер емес
Шындығында, бұл сан Салқам Жәңгір бастаған жасақтағы еуропалық от қарумен қаруланған екпінді топтың мөлшерін білдіруі ықтимал. 1643–1644 жылдардағы ойрат-қазақ майданында арнайы мылтықты жасақтың болуы — Қазақ ордасы ғана емес, бүкіл Орталық Азия әскери тәжірибесі үшін жаңа құбылыс еді.
Ұрыс тәсілі: қысаң сайдағы қорғаныс
Орыс елшісі Г. Ильиннің және басқа да замандас орыс құжаттарының мәліметінше, Жәңгір сұлтан жау қолы өтетін екі тау арасындағы тар қысаңға ор қаздырып, оған от қарулы үш жүз сарбазын орналастырады, ал қалғанын тосқауылға қояды.
Қоңтажы жақындағанда, қысаң сайға бекінген әскер оқ боратып, жаудың көп бөлігін қырғынға ұшыратады. Сапы бұзылып, абыржыған қалың қолға Жәңгір жасағы ту сыртынан соққы береді.
Сібір дуанының сол замандағы жазба шежіресінде Жәңгірдің екі ұрыста қоңтажының он мыңнан астам адамын қырғаны айтылады.
Жалаңтөс бидің келуі және шайқастың қорытындысы
Осы ұрыстардан кейін қазақтарға әскери одаққа сәйкес Бұқар хандығынан Самарқан әміршісі Жалаңтөс би жиырма мың қолмен жетеді. Үшінші майданға төтеп бере алмаған Батұр қоңтажы ұрыс даласын тастап шегінеді. Орыс деректерінде қоңтажының өз ордасына тамыз айының басында оралғаны айтылады, бұл шешуші шайқас жаз ортасында өткенін аңғартады.
М. Мағауин ұсынған үш байлам
- Батұр қоңтажы ұйымдастырған жорық — тұтқиыл, қысқа мерзімді шабуыл емес; екі жақ барлық күш-қуатын сарқа жұмсаған, бірнеше айға созылған кең ауқымды соғыс.
- «Елу мың қолды жеңген алты жүз» деген түсінік нақты емес: 600 адам — қазақ әскерінің сауыт бұзар екпінді тобы, отты қарумен қаруланған бөліктің шамасы.
- Жалаңтөс бидің жиырма мың қолмен келуі — соғыстың шешуші емес, түйіндеуші сәті: қоңтажы бұған дейін-ақ үлкен шығынға ұшырап, от қарудың әсерінен есеңгіреген күйде шегінуге мәжбүр болған.
XVIII ғасыр басы: дағдарыс, «Елім-ай» және ұлттық сын
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басы Қазақ ордасы үшін ең қатерлі кезеңдердің бірі болды: үш миллионға жуық халқы бар ел үш жүз мың әскер жасақтай алмады, құлдырау мен кері кету үдеді. Ал халқы бір миллионға да жетпейтін Жоңғар хандығы жер қайысқан әскерімен қазақ ұлысын жаулауды мақсат етті.
1710 жылы Қарақұмда үш жүз өкілдерінің бүкілқазақтық құрылтайы өтіп, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес басты мәселе ретінде қаралды. Осы тұста жас мемлекеттікті орнықтырып, қорғау ісінде «Жеті жарғы» аталған заңдар жинағының айрықша рөл атқарғанын атап өткен жөн.
Әуелде жоңғарларға қарсы тұруда белгілі бір табыстар болды. Алайда Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін өзара қақтығыстар күшейіп, елді ауыр күйзеліске ұрындырды. 1723 жылы көктемде қаннен-қаперсіз жатқан қазақ даласына жоңғардың ұшы-қиырсыз әскері төніп, Шу мен Талас өңіріне қаптаған жауға қазақтар ұйымдасқан, қажырлы қарсылық көрсете алмады.
…Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Туған жерден айырылған жаман екен,
Екі көзге үйіріліп жас келеді…«Елім-ай» зары — жоңғар шапқыншылығы тұсындағы халық қасіретінің көркем айғағы.
Абылай ханның тұжырымдауынша, XVIII ғасырдың алғашқы қырық жылында қазақ халқының үштен екісі қырғынға ұшыраған. Мұндай алапатты қазақ халқының «Ұлы Отан соғысы» деуге негіз бар: бұл — болмысы мен тұтастығы таразыға түскен заман еді.
Ордабасы: бірлік антынан Бөленті мен Аңырақайға дейін
Тауқыметті тағдыр қажытқан жұртты бірегей халық ретінде ұйыстыру оңай болған жоқ. Бұл үшін биліктің тізгінін берік ұстап, ел бірлігін сақтайтын, еркіндікке ұмтылысты оятатын ар мен әділет, ақыл мен парасат қажет болды. Ел басына күн туған шақта халықты бастар тұлғалар да табылды.
Қазақтың үш біртуар перзенті — Төле би, Қазбек би, Әйтеке би — басы бірікпеген жұрттың күйрейтінін ашық айтып, үш жүздің батырларын ұйымдастыра білді.
1726 жыл: Ордабасыдағы ұлы кеңес
1726 жылғы көктемнің аяғында Қаратаудың оң баурайындағы Ордабасы төбесінде үш жүздің өкілдері — хандар, билер, бектер, батырлар мен қол бастаушылар — ұлы кеңеске жиналды. Осы жерде қазақ жұрты бірлікті бекемдеуге ант берді. Әбілхайыр хан жоғарғы сардар (бас қолбасшы) болып сайланды.
Кейін бұл үндеуге Абылай хан, Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөкенбай және басқа да батырлар қосылды. Біріккен елдің рухы көтеріліп, өз күшіне сенім артты.
Бөленті: еңсе тіктеген жеңіс
Жаз бойы үш жүздің әскері қаруланып, біріккен жаттығулар жүргізді. Сол жылдың күзінде Бөленті өзені бойында жоңғарларға ойсырата соққы берілді. Жеңіс қазақтардың бірлігін күшейтіп, рухын көтерді.
Бұл ұрыстарда қазақ сарбаздарымен бірге қырғыздар мен өзбектер де ортақ жауға қарсы соғысты.
Аңырақай: шешуші соққы
1729 жылғы Балқаш алқабындағы Аңырақай шайқасы — жоңғар әскерін тас-талқан еткен ірі жеңістердің бірі. Ел аузындағы «аңыраған» зары, шайқас атауымен ұштасып, қанды майданның елдік жадтағы орнын айқындайды.
Алайда жеңістің рақаты ұзаққа созылмады. Әбілмәмбет, Сәмеке, Әбілхайыр хандар арасында «үш жүздің аға ханы кім?» деген тартыс күшейіп, қазақтар әскери әрі саяси жемістерді толық пайдалана алмады. Ұлы жүз 1730 жылдан кейін дәстүрлі құрылтайларға сирек қатысып, жүздер мен рулық құрылымдар ұзақ уақыт өз бетінше әрекет етуге бейімделді.
Қос қысым және ішкі өзгерістер: хан, батыр, би
Бұл кезең сыртқы жаугершілікпен күресумен ғана шектелмей, аймақтық қозғалыстармен, көші-қон үдерістерімен, этникалық тұтастықтың дамуымен, қазақтардың әлеуметтік-саяси құрылымындағы өзгерістермен ерекшеленді. Бір жағынан Цин империясы, екінші жағынан патшалық Ресей қазақ даласына қысымын күшейтті.
Қазақ хандары Жәңгір, Тәуке, Әбілхайыр, Абылай өз биліктерін біршама орнықтырып, қоғамның ішкі өмірін реттеуде және жоңғар агрессиясын тойтаруда белгілі нәтижелерге жетті. Бұл үрдісте батырлардың қоғамдық мәртебесінің көтерілуі де елеулі ықпал жасады.
Батырлар шоғыры және эпостың жаңаруы
Уақыт өте батырлар құрамы да өзгерді: олардың қатарында тек әлеуметтік жоғары топ өкілдері емес, туған жер үшін жанын аямайтын қарапайым ортадан шыққан күшті, адал, батыл жандар да көбейді. Осы дәуірде батырлардың ірі шоғыры қалыптасып, Қобланды батыр, Ер Тарғын, Қамбар батыр секілді жырлар жаңа мазмұнмен толықты.
Тарихи деректерге қарағанда, сол тұста бостандық пен тәуелсіздік жолында қолына қару алып, атқа мінген үш жүздің батырлары 300-ден асып жығылған.
Идеологиялық тірек: билер институтының күшеюі
Дегенмен мемлекеттілікті тек қарудың күшімен нығайту мүмкін емес еді; елдік мақсатты ұйыстыратын идеялық тірек те қажет болды. Көп елдерде бұл міндет дін арқылы атқарылса, қазақ қоғамында діннің күнделікті өмірдегі орны салыстырмалы түрде әлсіздеу болды. Сондықтан осы тарихи белесте билер институты ерекше маңызға ие бола бастады.
Билер кімдер еді?
«Би» ұғымын біржақты түсіндіру жиі кездеседі. Кеңестік дәуірдегі ғылыми-көпшілік және көркем әдебиетте билер көбіне «рулық билеуші топтардың ірі өкілдері» ретінде ғана сипатталды. Алайда рулық бедел иелері қатарынан шыққандардың ішінде халықтың қарапайым топтарынан көтерілгендер де болғанын ескеру керек.
Қоғамдық қызметі
Билер — кеңесші, бітімгер, дау-дамайды шешуші, шешен әрі сөздің қисынын тапқан тұлғалар; әдет-ғұрып құқығының білгірі және кей жағдайда діни жөн-жоралғыны түсіндіруші болды.
Сайлану және мирас
Көне дәуірде билер сайлау арқылы танылса, кейін бұл мәртебе кей өңірлерде атадан балаға жалғасқан дәстүрге айналды.
Соттан кең өкілет
Би қызметін «сот» ұғымымен ғана шектеу дәл емес: би тек үкім айтушы емес, тәрбиеші, елші, мәмілегер, хан кеңесшісі ретінде де әрекет етті.
XIX ғасырдағы билер көбіне ресми нұсқауларға тәуелді бола бермей, дәстүрлі құқыққа сүйеніп, руаралық қатынастарды және өзге халықтармен байланыстарды реттеуде маңызды рөл атқарды. XVII–XVIII ғасырларда би өкілеті одан да кең болды: ол тұрмыстық әрі халықаралық құқықты білетін, ел ішін ұйыстыратын, ханның жанындағы кеңесші тұлға саналды. Кей кезеңдерде бидің беделі ханның беделінен де биік тұрғаны тарихтан мәлім.
«Билер билігі» туралы тұжырым
Академик С. Зиманов «қазақ қоғамында билер қолындағы сот билігінің ерекше маңызы болды, ол басқару жүйесіндегі жетекші билік түрі еді» деп жазды. Сонымен бірге билер үшін азаматтық істер, руаралық қатынастарды реттеу, сыртқы байланыстарда бітімге келу сияқты міндеттер де аса маңызды саналды.
Би шешімінің салмағы оның зерделілігімен, сөзінің тапқырлығымен, қисындылығымен және дәстүрлі үлгілерді — аңыз, нақыл, фольклорлық қағидаларды — орнымен қолдана білуімен өлшенді. Сондықтан билердің қоғамдық ықпалы әртүрлі болды.
Зерттеуші Н. Төреқұлұлының дерегіне қарағанда, қазақ тарихында өз заманының білікті саяси қайраткерлері болған жүзден астам ірі би өткен.
Төле би: бірліктің идеялық өзегі
1993 жылдың 14 мамырында қазақ тарихындағы ең көрнекті тұлғалардың бірі, Тәуке ханның аты аңызға айналған кеңесшісі Төле бидің туғанына 330 жыл толуы атап өтілді. Ол — бөлшектенген жұрттың бірлігі туралы терең ой толғаған қайраткер, қазақ мемлекеттігінің алғашқы идеологтарының бірі, суырыпсалма шешен, өлеңмен өрілген ғақлиялардың авторы және «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасаушылардың бірі.
Кеңес дәуіріндегі ресми тарихнамада Төле бидің есімі көп атала қоймағанымен, халық жадында ол қарапайым жұрттың жанашыры, әділеттің символы ретінде ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырды.