Кенесарының өзі қай жерді қыстамақ
Жоспар
- I Кіріспе
-
II
Негізгі бөлім
- Кенесары Қасымұлы — аса көрнекті мемлекет қайраткері
- Көтерілістің басталу себептері
- Ұлт-азаттық көтерілістің қозғаушы күштері
- Қазақ хандығын қалпына келтіру талпынысы
- Көтерілістің жеңілу себептері, салдары және тарихи маңызы
- III Қорытынды
- IV Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Кенесары Қасымұлының саяси көзқарастарының қалыптасуына әкесі — сұлтан Қасым ерекше әсер етті. Сұлтан Қасымның қырық шаңырақты ертіп, Көкшетау маңынан Қоқан шекарасына көшуінің басты себебі — патша үкіметінің округтік приказдар құруына қарсылығы еді.
Көтерілістің сипаты
Көтеріліс үш жүзді түгел қамтып, ұлт-азаттық сипат алды. Оның негізгі тірегі — қазақ шаруалары. Сонымен бірге ірі ақсүйектер де қатысты. Олардың бір бөлігі көтерілісті өз ықпалын күшейтуге және бұрынғы артықшылықтарын қайтаруға пайдалануға ұмтылды; екінші жағынан, көшпелі феодалдық ортада дербес мемлекеттің негізін бекіту идеясы да көрініс тапты.
Кенесары бастаған қозғалыстың тарихтағы орны айрықша. Ол көптеген шайқастарда мақсатқа жету жолында қайсар мінез танытып, әрі қолбасшылық, әрі ұйымдастырушылық қабілетімен тіпті патша генералдарының өзін таңғалдырғаны деректерде кездеседі.
Көтерілістің негізгі мақсаттары
-
1
Дербестікті сақтау
Қазақ елінің Ресей құрамына толық қосылып үлгермеген өңірлерінің тәуелсіздігін қорғау.
-
2
Отарлауды тоқтату
Бекіністер жүйесі мен округтік басқару арқылы жүргізілген отарлау саясатын тоқтату.
-
3
Қоқан ықпалындағы аймақтарды азат ету
Қоқан билігінің тепкісіндегі қазақ қауымдарын босатып, қауіпсіз көші-қон мен шаруашылық еркіндігін қамтамасыз ету.
Отарлау қысымы және қоғамдағы дағдарыс
XVIII ғасырдың 30–40-жылдарынан бастап патшалық Ресей Қазақстанның біраз бөлігін өз ықпалына алып, билігін күшейтті. Қазақ қоғамының ішкі істеріне күш көрсету, қорқыту және әкімшілік тетіктер арқылы араласу дәстүрлі құқықтық әрі әлеуметтік институттар арасындағы тепе-теңдікті бұзды.
Құндылықтардың әлсіреуі
Ескі тәртіптің ыдырауы жеке бас мүддесін жоғары қою, жікшілдік және сатқындық сияқты құбылыстардың өршуіне жағдай жасады.
Мәжбүрлі бодандық психологиясы
Бодандыққа мойынсыну көп жағдайда ерікті таңдаудан емес, қысым мен амалсыздықтан туындады. Бұл ахуал төре әулеті ішінде де қайшылықтарды күшейтті.
Жаңа жағдайда өз орнын сақтап қалуға тырысқан кейбір сұлтандар Орынбор мен Омбыға барып, патша билігіне ант берді. Ақсүйектер әулеті ішінде жік пайда болып, қара халықтың өзі де екіұдай күй кешті. Осындай кезеңде халықты ұйымдастырып, күш-жігерді отаршыл үстемдікке қарсы бағыттай алатын көсем тұлға қажет еді. Тарих бұл рөлге Қасым сұлтан әулетін, соның ішінде Кенесары Қасымұлын шығарды.
Көтерілістің басталуы және өрістеуі
Кенесары көтерілісі 1837 жылдың көктемінде, оның Ақмола даласына көшкенінен кейін басталды. Уақыт өте оның туының астына халық көптеп жиналды: Байдалы, Әлекі, Қойлыбай–Шағрай, Жасай–Қалқаман, Темеш, Тінәлі болыстарының қазақтары қосылды. Көтерілісшілер негізінен мал мен қару-жарақ тартып алу арқылы соғыс жағдайына қажет ресурсты жинады.
Келіссөз әрекеті және оның нәтижесіздігі
Көтерілісшілермен келіссөз жүргізу үшін кеңесші Менькович пен Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин жіберілді. Алайда бұл әрекет нәтиже бермеді. Менькович мәлімдемесінде оларды күш қолдану арқылы ғана тоқтатуға болады деп көрсетеді: көтеріліске қосылған болыстар бағынуды ауыр езгі санайтынын атап өтеді.
1837 жылдың соңына қарай қозғалысқа 3858 отбасы қатысқаны айтылады. Күрес әсіресе күз бен қыста қарулы сипат алды. Қолға түскен олжаны Кенесары өзіне ерген елге өзі таратып отырғаны туралы мәліметтер бар.
Николай I-ге хат және саяси талап
Кенесары Қасымұлы 1837 жылғы желтоқсанда Николай I патшаға жазған хатында Абылай хан заманындағы бейбіт қатынас үлгісіне қайтып оралуға шақырып, шекаралық межені сақтауды талап етеді. Ол кейінгі кезеңде салықтың енгізілуін және «бүкіл қазақ халқы Ресей бодандығына өтті» деген тұжырымның жалған түрде таңылғанын атап көрсетеді. Хаттың өзегі — қазақ даласындағы округтік дуандар мен өзге мекемелерді жою туралы өтініш.
Түйін
Заңды талап орындалмай, ел мен жердің біртұтастығына қауіп күшейген кезде Кенесары қарулы күрес жолын таңдады. Ол әскери қимылға жүйелі түрде дайындалып, қару-жарақ соғатын, тіпті зеңбірек құятын шеберлерді тартуға ұмтылды.
Тактика: бекіністерге соққы және Ақмоланы алу
1838 жылдың жазыңа қарай көтерілістің тактикасы айқындалды: негізгі нысана — бекіністер. Ақмола қонысына, сондай-ақ Тіленім-Шат пен Көшекі бекіністеріне жасалған шабуылдар осы бағытты көрсетеді. Кенесары патша әкімшілігі орныққан, рубасылары отаршыл саясатқа бейімделген тірек пункттерін күйретуді мақсат етті.
Негізгі талап
Бекіністерді жою және әскерді ішкі пункттерге шегіндіру.
1838 жылғы тамыз
Ақмола алынып, өртке оранды; көтерілісшілердің қолына әскери тұтқындар түсті.
Кенесары Абылайдың мұрагері ретінде Орта жүздің ханы деп танылғанымен, Кіші жүз руларының да өзін хан ретінде мойындауын маңызды санады. Ол биліктің заңдылығын нығайтып, Торғай мен Ырғыз өңірінде орнықтыруды көздеді.
Кенесары тұлғасына берілген бағалар
Кенесары өз жасақтарының айрықша әміршісі бола білді; оның екпіні мен тегеурінін еуропалық қолбасшылардың өзі жоғары бағалар еді деген сипаттамалар кездеседі.
Кенесары қазақтардан жауынгерлер даярлап, найза мен айбалтаны шебер қолданған атты жасақтардың қайсарлығын арттырды; білікті офицерлік құрам болса, ең атақты атты әскердің бірі болар еді деген ой айтылады.
Қарсы әрекет: барлау, тыңшылық және қысымның күшеюі
Көтерілісті басып-жаныштауға бағытталған Орынбор Шекаралық комиссиясы аға сұлтандар арқылы тыңшылық желіні күшейтті. Құжаттарда Кенесары ауылдарына құпия мәлімет жинауға адамдар жіберу, мәлімет жеткізгендерге марапат және ақшалай сыйлық беру туралы нұсқаулар бар.
Тыңшылардан сұралған мәліметтердің бағыттары
- Кенесары ауылдарының саны, орналасуы және қоныстары
- Кенесарының өзі, жақын серіктері, күзет жүйесі және күш мөлшері
- Орыс шептері мен әскери отрядтарға қарсы жоспарланған әрекеттер
- Қару-жарақ, оқ-дәрі көздері және ат-көлік жайы
- Тұтқындардың ұсталу тәртібі және оларды босату мүмкіндігі
(ҚРОММ қор материалдарында тіркелген нұсқаулар мазмұны ықшамдалды.)
Жиналған деректер арқылы Кенесары жасақтарының орын ауыстыруы, әскери қимылы және ықтимал бағыттары бақылауда ұсталды. Кейбір аға сұлтандар келіссөз мүмкіндігін әлсіретіп, қақтығысты ушықтыруға мүдделі болды. Отарлық әкімшілік үшін Кенесарының Орта Азия хандықтарымен байланысы бар деген мәліметтер ерекше алаңдаушылық тудырды.
1845–1847 жылдар: жағдайдың күрделенуі және соңғы кезең
1845 жылдан бастап патша өкіметі көтерілісті тезірек жаншу бағытын күшейтті. Осы тұста Ұлы жүздің бірқатар сұлтандары мен билерінің Ресей бодандығын қабылдауы көтерілісшілердің жағдайын ауырлатты. Әкімшілік түрлі айла-тәсілдермен Ұлы жүз қазақтары мен Алатау қырғыздарының көтеріліске қосылуына тосқауыл қоюға тырысты.
1846 жылдың бас кезінде Кенесары Балқаш пен Іле өзені маңына қоныс аударды. Бұл кезеңнен бастап көтерілістің соңғы сатысына қатысты зерттеулерде бірізділік әрдайым сақтала бермейді. Дегенмен Е. Бекмаханов пен Ж. Қасымбаев еңбектерінде патшалық Ресейдің Алатау қырғыздары мен Қоқан күштерін Кенесарыға қарсы бағыттауға ұмтылған әрекеттері құжаттық деректермен талданады.
Деректік ескертпе
ХХ ғасырдың басында да Кенесары тарихына қызығушылық артып, 1908–1915 жылдары Ташкентте А. Г. Серебренников құрастырған 14 томдық жинақтың алғашқы бес томында Кенесары қозғалысына қатысты 176 құжат жарияланғаны көрсетіледі. Сондай-ақ 1923 жылы Ташкентте Алаш зиялылары «Кенесары–Наурызбай» қиссасын кітап етіп шығарып, Халел Досмұхамедов түсініктемелер бергені айтылады.
Халел Досмұхамедов берген мәліметтерде көтерілістің соңғы күндері, қырғыздармен соғыс эпизодтары, 1846–1847 жылдардағы ірі қақтығыстар (Бішпек төңірегі, Самсы/Шамшы асуы) атап өтіледі.
Үзік дерек (мәтіннің аяқталмаған бөлігі)
Кенесары Ұлытау мен Кішітаудан, Іленің Балқашқа құяр тұсындағы Қамауға ауып барғаны айтылады. Қамауда отырған кезде 1846 жылы Аягөзден патша үкіметі әскер жіберіп, оны Нюхалов есімді жасауыл басқарғаны көрсетіледі. Кенесары Қамауды тастап, Шу бойына қарай жылжыған. Берілген түпнұсқа мәтін осы тұста үзіліп қалады.
Қорытынды
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс — отарлық қысым күшейген дәуірде қазақ қоғамының саяси еркіндікке, аумақтық тұтастыққа және дәстүрлі мемлекеттілікке ұмтылысын жинақтап көрсеткен ірі тарихи құбылыс. Қозғалысқа әртүрлі әлеуметтік топтардың қатысуы оның күрделілігін арттырды: бір жағынан жалпы халықтық қарсылық, екінші жағынан ішкі қайшылықтар қатар жүрді. Соған қарамастан, көтеріліс қазақ қоғамының тарихи жадында тәуелсіздік идеясының маңызды тіректерінің бірі ретінде сақталды.
Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер (мәтінде аталғандар)
- Е. Бекмаханов. «Қазақстан XIX ғасырдың 20–40-жылдарында». Алматы, 1994.
- Ж. Қасымбаев. «Кенесары хан». Алматы, 1993.
- Х. Досмұхамедов. «Кенесарының соңғы күндері». «Жалын», 1994, №9–10.
- ҚРОММ құжаттары. 4-қ., 1-т., 385-іс (мәтінде келтірілген сілтемелер).
- А. Г. Серебренников құрастырған көптомдық: «Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края» (1908–1915).
- XIX ғасыр зерттеушілері: М. И. Венюков, В. Потто, А. Г. Серебренников, П. П. Семенов-Тянь-Шаньский, Ш. Ш. Уәлиханов және т.б. (мәтінде аталған шолу бойынша).