Қазақша рефераттар

Сырдария өзеніндегі өткел

Қазалы қалалық шаруашылық басқармасы: жалға беру тәжірибесі және қалалық инфрақұрылым

ХХ ғасырдың басында Қазалы қалалық шаруашылық басқармасы қалалық қорды ұлғайту мақсатында жылжымайтын мүліктерді жалға беру жұмыстарын жүйелі түрде жүргізді. Жер учаскелерін, сауда лавкаларын, мал соятын орындарды және өткел қызметін жалға беру туралы хабарландырулар жарияланып, азаматтар сол мүліктерді алуға өтініш беріп отырды. Құжаттардан жалға беру мерзімдері, төлем тәртібі, жөндеу жауапкершілігі және қызмет көрсету стандарттары нақты ережелермен реттелгені байқалады.

Негізгі мақсат

Қалалық қорды көбейту және қалалық өмірді ұйымдастыруға қажетті ресурстарды тұрақты кіріс көзі арқылы қамтамасыз ету.

Әдіс

Хабарландыру, өтініш қабылдау, сауда (аукцион) өткізу, келісімшарт жасау және міндеттемелерді ережелер арқылы бекіту.

Сауда лавкалары: мерзім, шарт және иелердің талабы

1901 жылғы желтоқсанда Қазалы көпестері мен саудагерлері атынан мешан Мұхамед-Салих Абубакиров өтініш түсіріп, 1893 жылы алынған сауда лавкасының жалға берілу мерзімі 1905 жылғы 1 қаңтарға дейін белгіленгенін көрсетеді. Ол бұған дейін 30 жылға жалға алу жөнінде келісілгенін еске салып, мерзімнің неліктен өзгергенін сұрап, келісімшарт мәтінінің түзету жобасын ұсынған.

Келісімшарт жобасындағы өзекті тармақтар

  • Лавканың жай-күйі комиссияның қарауымен куәландырылып, акт жасалуы тиіс.
  • Лавка жалға берілген жағдайда жөндеу жұмыстары жалгердің есебінен жүргізіледі.
  • Жылдық төлем уақытында төленуі міндеттеледі.
  • Келісім мерзімі ішінде лавка мен жерді басқа адамға беруге болады; жаңа жалгер барлық міндеттемелерді қабылдайды.
  • Келісімшартты жазуға кететін шығын жалгердің есебінен төленеді.
  • Қаралмаған мәселелер заң нормаларымен реттеледі; іс қағазы екі тарапта да сақталады.

1903 жылғы 8 ақпанда Қазалы қаласындағы 70 лавка иеленушісінің атынан сенім білдірілген Георгий Вильгельмович Ливенсов Сырдария облысының әскери губернаторына өтініш жасап, лавкаларды бұдан әрі 20 жыл пайдалану мүмкіндігін және айлық жинауды сол кездегі мөлшерде қалдыруды сұраған.

Мал соятын орын мен жайылым: сауда арқылы жалға беру

1902 жылғы хабарландыру

1902 жылғы 23 шілдеде Қазалы уездік басқармасы қалалық мал соятын орынды жалға беру бойынша сауда өтетінін хабарлаған. Жалға беру мерзімі 1902 жылғы 1 қаңтар мен 1903 жылғы 1 қаңтар аралығын қамтыған. Саудаға қатысу үшін 1701 сом 50 тиын төлеу, өтініш пен жеке іс-құжаттарды тапсыру талап етілген.

1901 жылғы жайылымдық жер

1901 жылғы 4 тамызда 23 десятина 1500 шаршы сажын мал жайылымдық жерді жалға беру үшін сауда жүргізіліп, 2556 сом төлеген Жангаспай Асимовке берілгені және келісімшарт жасалғаны туралы дерек келтіріледі.

Қалалық жерді жалға беру: бір жылдық мерзімнің тиімсіздігі туралы пікір

1902 жылғы 6 наурыздағы Қазалы қалалық шаруашылық басқармасының қаулысында қалалық жердің бір бөлігін жалға беру мәселесі қаралған. Қаулыда бұл жер 1902 жылғы 1 қаңтардан 1903 жылғы 1 қаңтарға дейін астық өндіру мен шөп дайындау үшін Михайловқа берілгені айтылады. 2 наурызда 110 сом төлеуге бұқаралық сарт Хамрабай Шимболатов ұсыныс жасаған.

Әкімшілік қорытынды

Басқарма жерді бір жылға жалға беріп, жоғары төлем алып, бір жыл ішінде үлкен кіріс күту тиімсіз екенін атап көрсетеді. Сондықтан бірнеше жылға жалға беру әрі иесіне пайдалы, әрі жердің құнын арттырады деп есептеген. Бұл ұсынысты Сырдария облысының әскери губернаторына жолдап, рұқсат алу қажеттігі айтылған.

Сырдариядағы өткел: қызмет сапасын нақтылаған 23 тармақты ереже

1901 жылғы 2 наурыздағы қаулыда қалалық өткелді жалға берудің жаңа шарттары қарастырылып, өткелді 3 жылға жалға беру және 23 тармақтан тұратын ереже бекітілгені көрсетіледі. Бұл ереже өткелдің қауіпсіз жұмысы, баға саясаты және әлеуметтік міндеттемелерді егжей-тегжейлі реттеген.

Инфрақұрылым және қауіпсіздік

  • Жұмысшылар, паромдар мен қайықтардың жеткілікті болуы.
  • Әр паромға және әр жағалауға кемінде екі фонарь қою.
  • Жұмысшылар тұруы үшін жағалауда орын дайындау, қажет болса жер үй салу және жылыту шығынын көтеру.
  • Кез келген бүлінуді жалгердің өз есебінен жөндеуі.

Төлем мөлшері және тәртіп

  • Өткел ақысының таксасын бекіту құқығы берілген (адам, ат, түйе, ірі қара, ұсақ мал бойынша).
  • Такса орыс немесе түземдік тілде жазылып, көрінетін жерге ілінуі тиіс.
  • Такса мөлшерін өз бетінше көтеруге тыйым салынған; қарсылық білдірген жағдайда үш есе айыппұл көзделген.

Әлеуметтік міндеттемелер

  • Қазыналық жүктерді, поштаны және бірқатар мемлекеттік санаттағы адамдарды ақысыз өткізу.
  • Күндіз-түні бар күшін жұмсап өткізуге міндетті; боран не мұз қату жағдайында ғана тоқтату.
  • Керуендерді тексеру құқығы өткел иесіне берілген; күмәнді жағдайда полицияға хабарлау талабы бар.

Маңызды шектеу

Тауарды өткізгені үшін, әдетте, не иесінен, не тасымалдаушыдан қосымша ақы талап етуге тыйым салынған. Қызметкерлердің заттары болған жағдайда ғана әр жүкке белгіленген шектен аспайтын төлем алуға рұқсат етілген.

Тұтынушылар қоғамы: сапалы тауар, тұрақты баға және қор жинау

Шаруашылық саладағы маңызды бастамалардың бірі — Қазалы қаласының жергілікті тұрғындарын қажетті тұтыну заттарымен қамтамасыз ету үшін тұтынушылар қоғамының құрылуы. Қоғамның уставын 1894 жылғы 3 мамырда Әскери министр бекіткен. Устав 5 тараудан және 58 параграфтан тұрған.

I тарау. Мақсат және қызмет бағыты

  • Мүшелерін қажетті тұтыну заттарымен қамтамасыз ету.
  • Сапасы жақсы, жағдайға қарай қолжетімді бағамен сауда жасау.
  • Түскен кірістен қор жинақтау.
  • Сату және дайындау үшін мекемелерді жалға алу немесе салу, саудагерлермен келісімдер жасау.
  • Мүшелерге — қолма-қол немесе кредитке, бөгде адамдарға — тек қолма-қол сату.

II тарау. Қаржы құрылымы

  • Қаржы: айналмалы капитал және қордағы артық ақша.
  • Айналмалы капитал: мүшелік пай және заемдар; күнделікті операциялар мен шығындарға жұмсалады.
  • Артық ақша: кіру төлемі, сауда кірісінің жылдық түсімі, кездейсоқ пайда, есеп кітапшаларын сатудан түскен қаражат есебінен жинақталады.

III тарау. Мүшелік: құқықтар мен міндеттер

  • Қоғамға ерлер де, әйелдер де мүше бола алады.
  • Кіру жарнасы — 1 сом; пай жарнасы — 25 сом (бір реттік немесе бөліп төлеу).
  • Мүшеге уставтың данасы және есептеу кітапшасы беріледі; кітапша дивиденд есептеудің негізі ретінде көрсетілген.

IV–V тараулар. Басқару және кірісті бөлу

  • Жалпы жиналыс кезекті және кезектен тыс шақырылып, жылына 3 рет өткізіледі; төраға мен хатшы қайта сайланып отырады.
  • Тасымалдаушылармен контракт және келісім жасау қоғам міндеттерінің бірі ретінде бекітілген.
  • Кірісті бөлу жылдық есеп бекітілгеннен кейін жарияланады: 10% — қор, 50% — мүшелер арасында, 40% — пай ретінде үлестіріледі.

Қазалы тұтынушылар қоғамы осы ережелер негізінде жұмыс атқарып, қаланың шаруашылық өмірінде маңызды рөл атқарған.

Қорытынды

ХХ ғасырдың басында Қазалы қалалық шаруашылық басқармасы қалалық өмірді қалыптастыруға бағытталған бірқатар іс-шараларды іске асырды. Жалға беру келісімшарттарының ұзақ мерзімге жасалуы, төлем мен қызмет көрсету талаптарының нақтылығы және арнайы ережелердің болуы — қалалық инфрақұрылымды басқарудың қалыптасқан әкімшілік мәдениетін көрсетеді.

Пайдаланылған деректер

  1. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 22086-іс, 14–15-пп.
  2. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 22086-іс, 9–9 арт.-пп.
  3. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 22047-іс, 7, 41–41 арт.-пп.
  4. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 21985-іс, 20–20 арт.-пп.
  5. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 22038-іс, 2–5 арт.-пп.
  6. ӨР ОММ. 17-қ., 1-т., 22026-іс, 6–7 арт., 11–11 арт.-пп.